Onderzoek verloopt zelden volgens een vooropgezet plan

Het brons ging vorig jaar naar het team van de Rijksuniversiteit Groningen met een film over de Bonte Vliegenvanger. Gaby van Caulil

Spreeuwennest uit de film 'Spreeuwenwerk'

Het Groningse team onder leiding van ecoloog Christiaan Both wil een film maken die toont hoe wetenschap werkt. De film toont niet alleen de onderzoeksresultaten maar vooral het onderzoeksproces. De boodschap van Both: onderzoek verloopt zelden volgens een vooropgezet plan. Dit wordt in de film geïllustreerd aan de hand van het effect van klimaatverandering op de Bonte Vliegenvanger, een trekvogel die vanuit Noord-Afrika hier komt broeden.

Het Groningse team heeft contact met twee cineasten, Tijs Tinbergen en Jan Musch. Teamleider Both: „Deze filmers zijn erg goed in het vertellen over vogels en zijn gewend om te tonen hoe wetenschappelijk onderzoek werkt. Ze hebben in 1983 de film Spreeuwenwerk gemaakt, over spreeuwenonderzoek op Schiermonnikoog. Die film is veel vertoond op lagere en middelbare scholen. Er zijn nog steeds studenten die vanwege die film in Groningen biologie komen studeren.”

De film over de Bonte Vliegenvanger zal het verhaal vertellen van Boths onderzoek, en aan de hand daarvan het verhaal van wetenschappelijk onderzoek in het algemeen. In 2001 beschreef Both in Nature dat de Bonte Vliegenvanger steeds vroeger in het jaar gaat broeden als gevolg van stijgende voorjaarstemperaturen. Ook andere soorten bleken eerder te gaan broeden. ‘Het zal wel door klimaatverandering komen’, concludeerden sommigen. Dat vermoedde Both ook maar hij sloot een ‘publication bias’ niet uit. Onderzoekers die trekvogels volgen maar daarbij geen verandering van broedtijdstip vinden, publiceren dat doorgaans niet. Onderzoekers die veranderingen zien, schrijven er wel over. De literatuur over broedperiodes geeft dus mogelijk een vertekend beeld van de werkelijkheid.

Om zekerheid over de oorzaken van de veranderingen in broedperiode te krijgen, deed Both nader onderzoek. De Bonte en de Withalsvliegenvanger broeden in nestkassen, waarvan professionele en amateurecologen vaak al decennialang de broedgegevens noteren. Both schreef vogelaars verspreid over heel Europa aan en verkreeg twintig tijdseries van vijfentwintig populaties. Daaruit bleek dat de mate waarin vogels vroeger in het jaar broeden overeenkomt met de temperatuurstijging in het voorjaar. Zo was de broedperiode in Moskou niet verschoven – daar bleek het voorjaar dan ook niet warmer geworden. Both kon het veranderde broedgedrag dan ook met zekerheid aan klimaatwijziging toeschrijven.

Both heeft uitgewerkte plannen voor de film, maar de opnames staan voorlopig nog niet gepland. De cineasten zijn met een ander project bezig en Both moet nog zoeken naar financiering. Maar de film komt er, verzekert Both. „Overigens heeft Al Gore in zijn klimaatfilm de achteruitgang van de Bonte Vliegenvanger al opgenomen als een van de effecten van klimaatverandering. Het eindresultaat van onze studie is dus alom bekend.”

    • Gaby van Caulil