Nederland aan mijn voeten

In de VVD-top is ze niet populair, maar Rita Verdonk wil premier worden. Ze omringt zich met vertrouwelingen, die rekenen op een come-back. „Als je haar een schop geeft, dan komt ze terug met een stuk hout.”

Rita Verdonk op de BouwRai 2006 Foto Dijkstra Heerhugowaard:24.4.6 Debat kandidaat VVD-lijsttrekkers, Veenendaal ,Verdonk en Rutte. © foto-roel rozenburg Rozenburg, Roel

Er klinken leuzen: Rita, Rita, Rita. Maar er is vooral boegeroep als Rita Verdonk, nog maar net minister voor Jeugdbescherming, de luidruchtige Jaarbeurs in Utrecht binnenstapt. Een actievoerder blaast vlak achter haar op een didgeridoo. Een spandoek wordt omhoog gehouden: Wij hebben (g)een moordbaan.

20 december 2006. Ruim vijftienhonderd gezinsvoogden voeren actie. Ze eisen meer geld, minder bureaucratie, meer respect. Ze voelen zich vogelvrij, omdat een gezinsvoogd door het Openbaar Ministerie wordt vervolgd na de dood van het meisje Savanna. Actieleider Hans Nieukerke heet Verdonk welkom. Rita Verdonk klimt op het podium, kijkt de zaal in, en begint aan haar speech. Ze belooft niets, behalve dat ze haar best zal doen. Ze zegt wel: „Ik stroop mijn mouwen op en ik spuug in mijn handen.”

Daar was ze weer, Rita Verdonk. Ongebroken, zo leek het, terwijl ze een week eerder nog het middelpunt van een kabinetscrisis was. Drie weken later is het geregeld. Er komt extra geld vrij voor de jeugdzorg. Nieukerke, een maand later: „Ze kreeg ze stil. Vijftienhonderd woedende gezinsvoogden, die een jaar daarvoor minister Donner nog hadden uitgefloten. De sfeer kantelde, ze kreeg applaus.”

In de Jaarbeurs in Utrecht stonden ze tegenover elkaar: de actieleider en de minister. Maar in werkelijkheid zijn Hans Nieukerke en Rita Verdonk al zo’n tien jaar bevriend. Hans Nieukerke behoort tot de vertrouwelingen van de demissionair minister voor Integratie, Jeugdbescherming, Preventie en Reclassering. Verdonk moest in december haar portefeuille Vreemdelingenzaken opgeven. Ze had geweigerd de uitzetting van een groep asielzoekers op te schorten, waarna de Tweede Kamer het vertrouwen in haar beleid opzegde. Een kabinetscrisis volgde, waarna Verdonk de minder zware portefeuille Jeugdzorg kreeg. Nieukerke: „Ik zei tegen haar: ‘We hebben elkaar nodig. We gaan er samen iets moois van maken.’”

Nieukerke werd in april vorig jaar lid van de Klankbordgroep, een informeel netwerk van vertrouwelingen van Rita Verdonk. Er zitten een paar VVD-kopstukken in, zoals Kamerlid Charlie Aptroot en voorzitter Toetie Vorenkamp van de Kamercentrale Zuid-Holland Noord. De meeste leden zijn gewone mensen, zeggen ze zelf. Ze geven haar advies, helpen haar op moeilijke momenten.

De meeste vertrouwelingen willen – meestal voor het eerst – wel praten over hun vriendschap met Rita Verdonk, soms alleen anoniem. Ze hebben meegemaakt hoe Verdonk vorig jaar de eerste minister werd tegen wie vier moties van afkeuring zijn ingediend. Hoe een strijd om het leiderschap de VVD in de ban hield. Hoe Rita Verdonk de Nederlandse politiek een jaar lang volledig domineerde.

Zodra de formatie tussen CDA, PvdA en ChristenUnie klaar is, is Rita Verdonk niet langer minister. Ze is dan alleen nog maar Tweede Kamerlid, met onderwijs in haar portefeuille. Maar haar vrienden weten dat de ambitie blijft branden. Rita Verdonk, zeggen ze, wil nog steeds VVD-leider worden – of liever: minister-president. „Zo zit Rita nu eenmaal in elkaar”, zegt vriend en campagnestrateeg Kay van de Linde. „Als je haar een schop geeft, dan komt ze terug met een stuk hout.”

Mark Doorn, bestuurslid van de Stichting Stem Rita Verdonk: „Pim Fortuyn zei op televisie, toen hij in een auto voorbijreed: ‘Vergis je niet, ik word minister-president’. Rita heeft dat ook, zij is glashelder over haar ambities. Heel on-Nederlands is dat, maar ik houd daar van. Zij is er eerlijk over.”

Hans Nieukerke zegt dat Rita Verdonk maar één ambitie heeft. „De baas van Nederland worden, dat is wat ze wil. Dat is heel gezond, ik vind het toch ook leuk dat ik directeur ben?”

Of Rita Verdonk nog steeds VVD-leider wil worden? Vriendin Yolanda Bolleurs stelt een tegenvraag: „Denk jij dat Rita nog te stoppen is?”

Rita Verdonk hangt sterk aan de informele groep adviseurs. Belangrijke beslissingen legt ze altijd aan hen voor. In de VVD heerst dan ook argwaan tegen de groep. „We zijn ophitsers genoemd, mensen die Verdonk steeds weer de ring in sturen”, zegt een lid van de groep. „Wat we al niet over ons heen krijgen. Heel intimiderend vind ik dat.”

Toen Verdonk vorig voorjaar campagne voerde om lijsttrekker te worden van de VVD, kwam de groep regelmatig samen. Het is geen vriendenclub, ze kennen elkaar vaak alleen via Rita Verdonk. Er zijn dagen dat Rita Verdonk twijfelt of ze nog wel door moet gaan als politicus. Maar dan sturen haar vrienden opbeurende sms’jes. ‘Hou vol, Rita!’

Verdonk beschikt naast een Klankbordgroep ook nog steeds over een campagneteam, dat uit vier personen bestaat. Ze werkten, pro deo, voor Verdonk tijdens de campagne voor de Tweede Kamerverkiezingen van 22 november. Verdonk voerde campagne met een klein budget, zeggen betrokkenen.

Ondernemers schoten te hulp als Verdonk iets nodig had. Hennie van der Most bijvoorbeeld, die een helikopter regelde toen Verdonk naar Hardenberg moest. Het leverde, vond het campagneteam, schitterende televisiebeelden op. „Nederland aan je voeten”, zei Verdonk. Een dag eerder had de Tweede Kamer haar in een nachtelijk debat over het paspoort van Ayaan Hirsi Ali nog op de knieën gedwongen. Nu leek ze de overwinnaar.

De leden van het team, ondernemer en voormalig voorzitter van de VVD-afdeling Amsterdam Ed Sinke, campagnestrateeg Kay van de Linde, politicoloog Bartho Boer en consultant Yolanda Bolleurs, staan nog altijd in nauw contact met Verdonk. Ze staan altijd voor haar klaar. Er is ook een Stichting Stem Rita Verdonk – in mei vorig jaar opgericht om Verdonk lijsttrekker te maken van de VVD. De stichting zamelde geld in voor haar campagne. De stichting bestaat nog steeds, onder voorzitterschap van Hans Nieukerke. Verder in het bestuur: Ed Sinke, VVD-deelraadslid Mark Doorn en consultant Yolanda Bolleurs.

Allen zijn bewonderaars van Rita Verdonk. Nieukerke: „Wat we delen: we geloven in Rita Verdonk. We vinden het liberalisme een goed uitgangspunt voor Nederland. En Rita kan Het Grote Wonder laten gebeuren. Zij kan van de VVD de grootste partij maken.”

Verdonk roept extreme reacties op, zegt Tweede Kamerlid Charlie Aptroot, lid van de Klankbordgroep: „Ze is de meest geliefde én de minst gewaardeerde politicus. Op televisie, in de kranten, bij sommige Kamerleden, steeds proef je een anti-Rita-sfeertje. Links fluit haar uit, omdat ze een bedreiging vormt. Ze is ook de vrouw die als nummer twee bij de Tweede Kamerverkiezingen 620.000 stemmen kreeg. Dat is nooit eerder gebeurd.” Rita Verdonk blijft volgens Aptroot op de been omdat ze „na elke golf van kritiek ook een golf aan steunbetuigingen krijgt”.

Verdonk heeft een netwerk van 9.261 leden op de website Hyves, en twee andere fansites. Ze krijgt op haar website rita-verdonk.hyves.nl ‘krabbels’, meestal enkele tientallen per dag: „GO RIETJEEEE”, „Goed bezig, Rita”, „Hey Rita, ik vind het super hoe je je voet stijf houdt! En zij maar zeggen dat je discrimineert!!!”

Mark Doorn, deelraadslid voor de VVD in Amsterdam en bestuurslid van de Stichting Stem Rita: „De media en politici schilderen haar af als een kille, harde vrouw. Maar gewone kiezers zien de warme kant van Verdonk.” Hij herinnert zich een bijeenkomst met Verdonk in een zaaltje in Kaatsheuvel. In de andere zaal zong een shantykoor. „Ze waren heel enthousiast. Rita heeft nog met een van hen gedanst.”

Mark Doorn is net als Ed Sinke lid van de „wat linksige” Amsterdamse afdeling van de VVD. Toen Mark Rutte zich kandideerde voor het lijsttrekkerschap van de VVD, schaarde de afdeling zich meteen achter Rutte. Hij en Sinke sloten zich aan bij Verdonk. Dat werd hen door sommige leden kwalijk genomen. Ze nodigden Verdonk uit een spreekbeurt te houden in het Bethaniënklooster, waarvan Doorn manager is. „Al na tien minuten werd de aankondiging van de website van de afdeling gehaald. Terwijl het weblog van Rutte er op bleef staan.”

Met Rutte, zegt Doorn, is niets mis. Maar een grote stemmentrekker zal hij nooit worden. „En we hebben gelijk gekregen. Als Verdonk lijsttrekker was geworden, hadden we zetels van Geert Wilders af kunnen pakken. Dan waren we veel groter geweest.”

De VVD doet het volgens Doorn altijd beter als een conservatieve politicus de leiding heeft. „We waren groot onder Hans Wiegel en Frits Bolkestein. Rita draagt ook een wat conservatiever gedachtengoed uit.” Doorn ergert zich aan de geest van de jaren zestig, aan het gedogen van slecht gedrag, aan de „valse hoop” die asielzoekers krijgen na het debat over het generaal pardon. „Rita stelt daar wat tegenover. Ze zegt dat de wet de wet is. Haar invulling van het liberalisme is dat de samenleving alleen leefbaar kan blijven als je afspraken maakt. En als iedereen zich aan die afspraken houdt.”

Yolanda Bolleurs werd in april vorig jaar campagnemanager van Verdonk. Ze organiseerde de campagne, zorgde dat Verdonk vooral veel tussen „gewone mensen” stond. Bolleurs – „ik zal altijd vol liefde over Rita spreken” – merkte dat Verdonk populairder was onder kiezers dan onder de leden van de VVD. „Ze is een echte leider. Ze heeft een lage stem, die gezag inboezemt. En alles rondom haar is nieuws.” Tijdens de verkiezingscampagne in november viel het Bolleurs vooral op als ze de kranten las: „Rita haalt met alles wat ze doet de voorpagina’s. Mark Rutte stond meestal ergens binnenin.”

Hans Nieukerke en Verdonk leerden elkaar kennen in 1996, toen Verdonk nog ambtenaar was op het ministerie van Justitie. Nieukerke bood haar een plan aan om te beginnen met Glen Mills-scholen, heropvoedingsscholen met een strikt regime voor kinderen met ernstige gedragsproblemen. Gevangenissen zonder tralies? Verdonk vond het maar niks. Nieukerke kreeg de subsidie uiteindelijk los bij het ministerie van VWS. Hij is nu directeur van de Hoenderloo Groep, waaronder de Glen Mills-scholen vallen. De ontmoeting was het begin van een hechte vriendschap. Ze ontmoetten elkaar vaak, praatten over de VVD, waar Nieukerke voorzitter van een Kamercentrale was. Ze waren het wel eens over wat liberalisme inhoudt: zelfredzaamheid, eigen verantwoordelijkheid. „Het hoeft voor Rita niet te ingewikkeld. Ik mag dat wel.”

Verdonk werd pas lid van de VVD in 2002. Wat een gaaf mens, dacht Charlie Aptroot toen hij haar ontmoette bij de Kamercentrale Zuid-Holland Noord. „Pittig, duidelijk, een aanwinst.” Hij en voorzitter Toetie Vorenkamp raakten bevriend met haar.

Per toeval werd Verdonk minister. In 2003 vroeg fractievoorzitter Gerrit Zalm, op zoek naar een vrouwelijke bewindspersoon, of ze beschikbaar was. Ze werd minister voor Vreemdelingenzaken en Integratie. Vanaf het begin, zeggen vrienden van Verdonk, heerste in de VVD groot wantrouwen tegen de minister. Haar optredens in de Tweede Kamer én daarbuiten waren omstreden. Maar Verdonk keek naar de opiniepeilingen. Maurice de Hond concludeerde in 2005 dat Verdonk de populairste minister van het kabinet-Balkenende was. Het tv-programma 2 Vandaag maakte haar in hetzelfde jaar op gezag van „de tv-kijker” politicus van het jaar. Die cijfers gaven haar het gevoel dat ze populair was.

„Rita ging er serieus rekening mee houden dat zij van de VVD de grootste partij kan maken”, zegt Kay van de Linde. „Dat ze niet populair is in het politieke establishment, ziet ze eerder als een voordeel. Ze heeft geen politieke peetvaders, staat buiten het Haagse spel. Het wekt jaloezie op rond het Binnenhof, maar de gewone man vindt dat prachtig.” Sommige mensen groeien van spot en hoon, zegt een ander: Geert Wilders, Patrick Kluivert, vroeger Pim Fortuyn. En Rita Verdonk.

Op 25 maart 2006 riep Verdonk een groep vertrouwelingen samen, bij haar thuis. Ze overwoog leider van de VVD te worden, maar aarzelde. Ze wilde advies van vrienden en bekenden. Hans Nieukerke kwam, Ed Sinke, haar broer Ad Verdonk, Bartho Boer, Toetie Vorenkamp, Charlie Aptroot.

Nieukerke: „Ze had twijfels. Kan ik het wel, vroeg ze zich af. Ik zei: je moet het gewoon doen. Nú is het de tijd om door te breken.” Aptroot: „Ik zei dat de VVD een leider nodig heeft die resultaten kan boeken, ook bij grote tegendruk. Rita kan dat.”

Na een paar uur – „Rita houdt niet van lange gesprekken” – stonden ze weer buiten. Verdonk had de beslissing genomen campagne te gaan voeren voor het lijsttrekkerschap. Ze zou het moment van bekendmaking uitstellen, om de spanning erin te houden. Dat was afgekeken van Hans Wiegel.

Hierna kwam de groep vaker bijeen. De eerste keer, in een restaurant in Breukelen, riep ze haar vrienden en tientallen vrijwilligers bijeen. Ze spraken een strategie af om het leiderschap van de VVD te bemachtigen. Het Breukelen-offensief, is het later gaan heten. Daarna kwam de Klankbordgroep nog regelmatig bijeen, soms in hotels, soms bij Verdonk thuis. Over liberalisme ging het in de groep zelden. „Het was meer pragmatisch spiegelen, zoals ik dat noem”, zegt Hans Nieukerke. „Hoe kom je over als persoon? Moet je geen andere kleren aan? Moet je wat meer krulletjes in je haar?” Er was kritiek op de manier waarop ze zich voor het eerst als kandidaat-lijsttrekker presenteerde, zwaar opgemaakt in de Amsterdamse BouwRAI, begin april 2006. Dat was over the top, vonden ze.

De presentatie was bedacht door Kay van de Linde, in 2001 campagnestrateeg van Leefbaar Nederland en door Verdonk aangesteld in dezelfde functie. Van de Linde heeft ervaring in de Verenigde Staten. Hij had er geleerd dat een politicus een unique selling point moet hebben. In het geval van Verdonk is dat haar credo: afspraak is afspraak. Een gedachtengoed droeg ze daarom niet uit. In zaaltjes praatte ze over lagere belastingen, een einde aan het gedogen, een streng asielbeleid.

Eind november zag Hans Nieukerke Verdonk aan het werk in het Haagse café Plein XIX. Ook die presentatie was bedacht door haar campagnemedewerkers. Verdonk, door Rutte verslagen in de strijd om het lijsttrekkerschap, had bij de Tweede Kamerverkiezingen veel meer voorkeurstemmen gehaald dan de lijsttrekker. Ze voerde los van Rutte campagne. Dat was, zeggen de vrienden van Verdonk, ook de wens van de campagneleiding van de VVD. Ook Henk Kamp, de nummer drie, mocht een eigen campagne voeren. Ze maakte er het beste van: ze kreeg een truck van een Overijsselse fan. Die truck reed het land door, met de slogan Stem Rita.

Nadat de uitslag van de voorkeurstemmen bekend was, kwamen de vertrouwelingen van Verdonk bijeen. Ze spraken met Verdonk af dat zij de „unieke situatie” zou benadrukken. Verdonk zei in het café, omringd door een paar vrienden en wat opgetrommelde fans, dat ze een commissie in het leven wilde roepen, onder leiding van Hans Wiegel en Frits Bolkestein. Die commissie zou een oordeel geven over de „ontstane situatie”. In VVD-kringen werd dit als een couppoging tegen Rutte beschouwd. Wat kon zo’n commissie anders dan concluderen dat Verdonk de leider van de VVD moest worden? Ze zette zich af tegen de „veertig bobo’s” in de VVD die haar de weg naar het leiderschap belemmeren. De apolitieke Rita Verdonk als vrouw van het volk, zo wil het campagneteam het ook. Verdonk: „De kiezer heeft gesproken! 620.000 kiezers hebben gezegd: wij willen die koers-Verdonk, wij kiezen dáárvoor! En ik wil me dus ook hárd maken voor die koers-Verdonk.”

Hans Nieukerke was verbaasd: „Bij mijn weten ís er geen koers-Verdonk. Haar ideeën zijn niet anders dan die van de VVD. Het is een stijlverschil, meer niet.” Charlie Aptroot: „Er zat ook een hoop frustratie achter. Rita heeft een van de moeilijkste portefeuilles gehad, ze heeft in haar eentje tien Kamerzetels binnengehaald, maar in de VVD was veel te weinig respect voor haar.” Het campagneteam was niet tevreden. De presentatie was rommelig, op hetzelfde moment was aan de overkant van het Plein een afscheidsborrel voor VVD’ers bezig.

De VVD verloor, ondanks de vele voorkeurstemmen voor Verdonk, zeven Kamerzetels. Verdonk kreeg haar commissie niet, ze is nu gewoon Tweede Kamerlid. In die rol zal ze zich moeten schikken, want Mark Rutte moet de onbetwiste leider blijven. Een eigen partij beginnen is nooit een optie geweest. Het is haar ook altijd afgeraden door Kay van de Linde, die slechte ervaringen heeft met Leefbaar Nederland.

Zolang de ambitie niet gedoofd is, zal de Stichting Stem Rita Verdonk blijven bestaan. De stichting heeft een beperkt budget, maar kan een nieuwe campagne aan. Er dienen zich nieuwe mogelijkheden aan. Op 7 maart zijn de Provinciale Statenverkiezingen. Een slecht resultaat voor de VVD zal het leiderschap van Rutte opnieuw omstreden maken. Verdonk ziet de kansen wel komen. „Wie had ooit gedacht dat Julius Caesar zijn rivaal Pompeius zou verslaan”, zegt een vriend. „Zo zal het met Rita ook gaan.”

Hans Nieukerke vindt ook dat Verdonk geduld moet hebben. De tijd werkt in haar voordeel. Als Tweede Kamerlid voert ze het woord over jeugdzaken en onderwijs, zo kan het publiek haar van een andere kant leren kennen. „Kijk”, zegt hij, „de VVD is als een apenrots. Een leider kun je niet zomaar aanwijzen, de groep luistert naar de aap met het meeste overwicht.” Hij leunt achterover en lacht. Het komt wel goed met Rita.

    • Guus Valk