Er is er een jarig, hoera, hoera! De Afsluitdijk is 75 jaar dicht

De Afsluitdijk bestaat in mei 75 jaar. Hoe Zuiderzee IJsselmeer werd, toont het Zuiderzeemuseum ziet Kester Freriks.

SLUITING der Zuiderzee 28 mei, heet dit schilderij van J.H. van Mastenbroek in 1932 Illu Zuiderzeemuseum Zuiderzeemuseum

Op zaterdagmiddag 28 mei 1932, kort na een uur, liep een jonge vrouw uit Wieringen als eerste over de Afsluitdijk van Noord-Holland naar Friesland. Ze heette Grietje Bosker, ze liep op blote voeten en had haar rok opgeschort. De omstanders van destijds waren hoogst verbaasd, want deze gebeurtenis stond niet in het officiële draaiboek.

De Afsluitdijk, die dit jaar 75 jaar bestaat, is met recht een overweldigende scène in de natuur. Twaalf jaar werkten ingenieurs, dijkwerkers, eenvoudige arbeiders, kraanmachinisten aan een bijna lijnrechte strook van basalt, puin, keileem en brokken steen om de Zuiderzee van een zoute zee tot een bekken van zoet water te maken.

Voor de natuur en de visserij had deze afsluiting dramatische gevolgen. De mens zag het als een frontale overwinning op de zee en als een triomf van de eeuwenoude Nederlandse strijd tegen het water, voor de visserij lag het anders. De twaalf miljard kubieke meter van de voormalige Zuiderzee veranderde in vijf jaar tijd in brak zoet water. De getijdenstromingen vielen stil; er was geen eb en vloed meer. Nooit zou er meer, na de paaitijd van de Zuiderzeeharing, dertig centimeter kuit op de zeebodem liggen. De haring verdween, net als de mossel en ansjovis. Blanke baars en snoekbaars deden hun intree in het IJsselmeer. De biotoop voor meer dan vijftig vissoorten en duizenden vogels veranderde.

De 320 kilometer buitendijk om de Zuiderzee is nu een 320 kilometer lange binnendijk om het IJsselmeer. Vergingen er in enkele decennia voor afsluiting nog tal van vissersschepen, het IJsselmeer werd een stuk veiliger voor de scheepvaart. Hoewel: het kan op het IJsselmeer nog altijd behoorlijk spoken bij stevige windkracht.

De Afsluitdijk heeft een indringende historie. Tijdens de aanleg spraken de arbeiders over de bijna onbeheersbare krachten van de natuur. De beteugeling is niet in een keer aangelegd, maar in fasen. Eerst werden de droogvallende zandplaten opgehoogd, waardoor een soort stippellijn ontstond. Daarna stortten kranen met enorme grijpers brokken puin. De stroming tussen de zinkstukken werd steeds sterker; de arbeiders kregen nachtmerries van draaikolken, turbulenties in het water en de zogenaamde ‘duikende stroom’ die reeds gestort materiaal meesleurde. Soms was het alsof een niet te dempen kloof gedicht moest worden.

De ideeën voor de Afsluitdijk ontstonden al in 1880. Ingenieur Cornelis Lely komt de eer toe het beslissende plan te hebben gemaakt. Eerst een dijk, daarna kwam er de gelegenheid tot inpoldering. Zo ontstonden de Noordoostpolder en Flevopolder. Lely ging in zijn overmoed destijds veel verder: hij wenste de wilde natuur nog meer te temmen door zelfs de Waddeneilanden met dijken vanaf Den Helder via Texel en verder met elkaar te verbinden. Goddank is dat nooit doorgegaan. Getijdenstromen zijn van wezenlijk belang voor het voortbestaan van flora en fauna.

Niet alleen technisch en biologisch is de Afsluitdijk een wonderbaarlijke gebeurtenis, ook in artistiek opzicht heeft dit dijklichaam sporen achtergelaten. De Rotterdamse kunstschilder J.H. van Mastenbroek (1875-1945) kreeg de opdracht in honderden tekeningen en vooral olieverfschilderijen het karwei vast te leggen. Zijn zogenoemde Zuiderzeewerken zijn in de prachtige expositie De Dijk in het Zuiderzeemuseum in Enkhuizen tentoongesteld. Het zijn grootse schilderijen waaruit bewondering voor techniek, kranen met grijpers, stoommachines en sleepboten met rokende schoorstenen spreekt.

Van Mastenbroek volgde vanuit een motorvlet de vorderingen. Hij was aanwezig toen het laatste gat gedicht werd en de stromende water plotseling stilviel. Het Zuiderzeemuseum toont zijn werk in een entourage van foto’s en filmbeelden. Het is een mooie vondst gevlochten staaldraad, waaruit het interieur van de Lorentz- en Stevinsluizen bestaat, als achtergrond voor de schilderkunst te gebruiken. Hierdoor ontstaat een rauwe ruwheid die past bij de aanleg van de Afsluitdijk. Het mooist zijn Van Mastenbroeks schilderijen met een overrompelende wolkenlucht waartegen de kranen en grijpers als grafische vormen afsteken.

En de moedige vrouw Grietje Bosker? Zij staat op een foto met bespatte kuiten en blote benen. De enige vrouw met witte blouse tussen allemaal mannen.

Tentoonstelling: De Dijk. Zuiderzeemuseum, Enkhuizen, www.zuiderzeemuseum.nl Jaap Kerkhoven en Anton Kos: Zuiderzeewerken van J.H. van Mastenbroek. Uitg. Waanders. Prijs: € 19,95
    • Kester Freriks