‘Aanslag op broederschap Turken en Armenen’

Turkije is ontzet over de moord op de Turks-Armeense journalist Hrant Dink. Duizenden Turken, ook van niet-Armeense afkomst, namen deel aan een herdenkingstocht.

Hrant Dink vorig jaar Foto AP ** FILE ** Journalist Hrant Dink smiles during an interview with The Associated Press at his office in Istanbul, Turkey, in this Thursday, Nov. 2006 file photo. Journalist Hrant Dink, one of the most prominent voices of Turkey's shrinking Armenian community, was killed by a gunman Friday, Jan. 19, 2007, at the entrance to his newspaper's offices. Dink, a 53-year-old Turkish citizen of Armenian descent, had gone on trial numerous times here for speaking out about the mass killings of Armenians by Turks at the beginning of the 20th century. He had received threats from nationalists, who viewed him as a traitor. (AP Photo/Murad Sezer/File) Associated Press

Istanbul, 20 jan. - „Is een mensenleven in Turkije zo goedkoop geworden?” Verbijsterd staat de stagiaire van het weekblad Agos, waarvan de Turks-Armeense journalist Hrant Dink hoofdredacteur was, achter de dranghekken. Dinks lichaam, dat lange tijd alleen afgedekt met lakens voor het gebouw van Agos lag, is al weg, maar forensisch experts doen nog onderzoek op de plek van de moord, op zoek naar aanwijzingen die naar de dader kunnen leiden. Tranen staan in de ogen van de stagiaire. „Het was lunchpauze”, zegt ze. „Hij liep naar buiten en opeens was hij er niet meer. Wie doet nu zoiets?”

Het is een vraag die veel Turken zich in de uren na de moord hebben gesteld. Dink (53) was omstreden, dat stond al langer vast. Vooral in extreem-nationalistische milieus werd hij als verrader gezien omdat hij klip en klaar zei dat er aan het einde van de Ottomaanse heerschappij een genocide onder Armeniërs had plaatsgehad. Al langere tijd werd hij bedreigd. „Zijn die bedreigingen echt of niet?”, schreef hij gisteren nog. „Als ik eerlijk ben kan ik alleen maar zeggen dat ik het niet weet. De psychologische marteling die ik voel is pas echt ondraaglijk.”

De komende weken zal in Turkije ongetwijfeld een debat ontstaan over de vraag of Dink wel voldoende werd beschermd. Ondanks herhaalde verzoeken namen de autoriteiten geen extra maatregelen om zijn veiligheid te garanderen. „Ik voel zo’n pijn in mijn hart”, zegt een Turks-Armeense mevrouw die meeloopt in de herdenkingstocht. „Hij kreeg een telefoontje met het verzoek naar beneden te komen. Hij liet zijn jas liggen en liep het gebouw uit. Daar werd hij vermoord.”

Maar niet alleen Armeense Turken voelen zich geschokt door de aanslag. ‘Wij zijn allemaal Hrant’, scanderen de deelnemers aan de herdenkingstocht, onder wie ook niet-Armeense Turken. ‘Wij zijn allemaal Turken, wij zijn allemaal Armeniërs’, voegen ze daar direct aan toe. „Hrant was een vriend van mij, daarom ben ik vanavond gekomen”, zegt Mustafa Ercan, hoofd van de afdeling-Istanbul van de uiterst gelovige islamitische mensenrechtenvereniging Mazlumder. „Hrant was betrouwbaar en nam het altijd op voor de mensenrechten”, voegt Ercan daar onmiddellijk aan toe. „De kogels waren in feite bedoeld voor de broederschap tussen Armeniërs en Turken.”

Wie die kogels afvuurde, is nog onduidelijk. Volgens de Turkse media is de naam van de moordenaar bekend; zijn gezicht werd vastgelegd op beveiligingscamera’s. Direct na de aanslag meldden nieuwszenders dat het om een jongen van zo’n achttien, negentien jaar zou gaan.

Dink ‘Dink was het perfecte doelwit’

De meeste deelnemers aan de herdenkingstocht gaan er echter vanuit dat het om een complot gaat en dat degene die de trekker heeft overgehaald de opdracht van elders kreeg. „Dink was het perfecte doelwit voor iedereen die de democratisering van Turkije en zijn weg naar de Europese Unie willen blokkeren”, denkt Aydin Engin, een van de redacteuren van Agos.

Pikant genoeg lijken de Turkse machtshebbers deze opvatting te delen. Premier Erdogan zei direct na de moord in een persconferentie dat hij de aanslag beschouwde als „niets minder dan een aanval op onze vrede en stabiliteit”.

De ontreddering gisteren in Istanbul was even groot als toen vorig jaar in Ankara een seculiere rechter door een moslimextremistische advocaat werd doodgeschoten. In beide gevallen gaat het om een politieke moord en voelden mensen een diepe angst dat de lente van vrede en democratisering, die dit land nu al jaren kent, zomaar kan omslaan in een winter van angst en politiek geweld.

Een ding staat vast: met Dink verliest Turkije een van zijn dapperste intellectuelen. In een vraaggesprek met deze krant vertelde Dink enige jaren geleden dat hij zo vaak verkeerd werd begrepen. Hij moest zich toen voor de rechter verantwoorden voor een aan hem toegeschreven uitspraak dat er gif zou zitten in Turks bloed. In feite had hij iets heel anders bedoeld, vertelde hij. Hij had Armeniërs juist aangespoord om niet altijd maar stil te staan bij de genocide, maar juist de moed te hebben om naar de toekomst te kijken en zich bijvoorbeeld te verheugen over de Armeense staat die er nu is. Een dergelijke uitleg was niet echt besteed aan Turkse extremistische nationalisten en zeker niet aan Turkse rechters. Advocaat Kemal Kerinçsiz, die sterke banden met extreem-nationalisten onderhoudt, boekte een groot succes toen Dink zes maanden voorwaardelijk kreeg omdat hij de Turkse identiteit beledigd had.

Hoe dapper Dink was, bleek vorig jaar nog toen het Franse parlement een wet aannam die ontkenning van de genocide onder Armeniërs strafbaar stelde. Dink liet aan de Franse media weten dat hij nu geen verschil meer zag tussen Turkije en Frankrijk; in beide landen werd, zo stelde hij, de vrijheid van meningsuiting beknot. Dink kondigde aan naar Frankrijk te gaan en daar publiekelijk te verkondigen dat er volgens hem geen genocide had plaatsgehad. Hij hoopte dat de Franse justitie een zaak tegen hem zou beginnen zodat hij als Armeniër die nota bene gelooft dat er een genocide heeft plaatsgehad, de Fransen kon uitleggen dat hun wet een verkeerde stap was.

Zover is het nooit gekomen. Hoe diep het verdriet in Turkije is blijkt als de stoet aankomt bij de plek waar Dink werd vermoord. De duizenden deelnemers klappen spontaan als om hun verdriet met lawaai te overstemmen. De straat waar Dink werd vermoord is dan al schoongemaakt.

    • Bernard Bouwman