Alles in de war

Alle goede vertalingen lijken op elkaar, iedere slechte vertaling is slecht op haar eigen manier. Maar ook die kan de kiem van de ultieme vertaling in zich dragen. Want wij hebben een droom. De droom van de ultieme vertaling. Op de schouders van onze voorgangers leek die met de eerste zin van Tolstojs Anna Karenina voor het grijpen te liggen: ‘Alle gelukkige gezinnen lijken op elkaar, ieder ongelukkig gezin is ongelukkig op z’n eigen manier.’ Maar het echte vertalen begint altijd pas met de tweede regel. Daar moet de inspiratie wijken voor de transpiratie. Daar moet een ultieme vertaling zich echt bewijzen.

Mevrouw Oblonski is er zojuist achter gekomen dat haar man een affaire heeft met hun voormalige Franse gouvernante, en nu is het huis te klein. Tolstojs tweede zin begint met ‘Vs’jo smesjalos’. Letterlijk: alles was omwoeld, dus alles liep door elkaar, alles was in wanorde, het was een zootje, een puinhoop, een janboel, alles lag overhoop in het huis van de Oblonski’s. Zoiets.

In de woorden van de vertalers: ‘Alles liep in de war’ (J.L van der Moer, 1913); ‘alles was in wanorde’ (anoniem, circa 1930); ‘het huis was in wanorde’ (anoniem, 1938); ‘het huis was in de war’ (Jacob Leclée, 1947); ‘het huis was in rep en roer’ (Halbo C. Kool, 1948); ‘alles liep in het honderd’ (A.M. Wasiltsjikow, 1960); ‘alles liep verkeerd’ (Wils Huisman, 1965). Of, opnieuw, ‘alles liep in het honderd’ (Lourens Reedijk, 1990).

Ook de buitenlandse vertalers komen nauwelijks tot overeenstemming. ‘Alles ging drunter und drüber im Hause der Oblonskijs’ (August Scholz, 1923); ‘everything was in confusion’ (Constance Garnett, 1901); ‘all was confusion’ (Vladimir Nabokov, 1952); ‘everything had gone wrong’ (Rosemary Edmonds, 1954); ‘everything was topsy-turvy’ (Joel Carmichael, 1960); ‘everything was in confusion’ (David Magarschak, 1961); ‘everything was upset’ (Louise en Aylmer Maude, 1990); weer ‘everything was upset’ (E.B. Greenwood, 1990), en weer ‘all was confusion’ (Richard Pevear en Larissa Volokhonsky, 2000).

Voor alle vertalingen is wel wat te zeggen, ook in de context van het ontregelde huishouden, waar mevrouw zich had opgesloten en niet meer met meneer onder één dak wenste te leven, de bedienden hun congé gaven en de kinderen als halve wilden door het huis renden.

Het is dus een chaos in het huis, qua dagelijkse gang van zaken en ook emotioneel is de sfeer woelig. Je zou beide aspecten moeten terugvinden in de ultieme vertaling en het moet nog klinken in de context ook. ‘Alles was in de war’ kan eigenlijk niet. Iets kan in de war zijn, of iemand, maar niet alles, en daarom klinkt die vertaling vreemd. Het knarst. Hoewel in het boek het ‘in de war zijn’ wel een leidmotief vormt. Je kunt misschien wel zeggen: het was een warboel bij de Oblonski’s thuis. Zoiets.

De droom van een ultieme vertaling die organisch groeit uit de potgrond van de voorgaande vertalingen lijkt inmiddels wel vervlogen. Uiteindelijk sta je er als vertaler toch weer helemaal alleen voor. Je moet toch alles opnieuw doen.

Ga in discussie met Henkes en Bindervoet op hun weblog: www.nrc.nl/vertalie

    • Erik Bindervoet
    • Robbert-Jan Henkes