Zwarte lijsten maken het rijk kwetsbaar

De overheid loopt grote risico’s met het publiceren van ‘zwarte lijsten’.

Burgers hebben ze al gebruikt om de overheid aansprakelijk te stellen.

Een overheidsorgaan dat zélf zwarte lijsten publiceert op internet gaat heel ver en loopt grote risico’s. De publicatie van de lijst van slecht presterende zorginstellingen op de website van de Inspectie voor de Gezondheidszorg is juridisch kwetsbaar en bij bestuurskundigen als middel omstreden. Dit zeggen twee hoogleraren, experts op het gebied.

Het ministerie van Volksgezondheid publiceerde eerder een lijst met ‘salmonella-verdachte locaties’, een advies om die hotels te mijden. De Europese Unie kent een lijst met ‘wrakke’ luchtvaartmaatschappijen. De onderwijsinspectie publiceert lijsten van scholen die slecht presteren.

Hoogleraar bestuurskunde en filosofie Mark Rutgers merkt op dat de overheid zich „op een heel sterk hellend vlak” begeeft. Plaatsing op zo’n lijst moet met grote zorgvuldigheid gebeuren, zegt hij. „Dergelijke organisaties moet eerst de kans worden geboden zich te herstellen. Daarna dienen er sancties te worden opgelegd. Dan kun je pas overwegen om een lijst te publiceren.”

Maar bij Rutgers resteren zelfs dan nog twijfels. Hij vraagt zich af wat de burger uiteindelijk met dergelijke informatie moet. „Als je in zo’n verpleeghuis ligt en je hoort dat je op de zwarte lijst bent gezet door de overheid, wat moet je dan?’’ Rutgers zegt dat de kerntaak van de overheid controleren en toezien is. „Het is ook nog denkbaar dat inspecties zich indekken met zwarte lijsten.”

Burgers kunnen in zo’n zwarte lijst daarnaast een rechtsgrondslag vinden om de overheid aansprakelijk te stellen. Dat is eerder gebeurd met zwakke scholen. Daar eisten ouders de kosten voor bijles terug van de overheid via de rechter. Familie van patiënten in slechte verpleeghuizen zouden dat ook kunnen doen: privé-zorg inhuren en de kosten daarvan op de overheid afwentelen.

Er is nog een dilemma denkbaar. Neemt een inspectie een klacht van een burger die tegen een instelling van de zwarte lijst klaagt, nog wel serieus?

Volgens Rutgers staat de overheid wel onder toenemende druk om informatie op deze manier ter beschikking te stellen. Met name bij voedselveiligheid komen er vaker vragen om inspectieresultaten te publiceren. Daar zijn ook buitenlandse voorbeelden van. De gemeente Toronto in Canada onderhoudt de Dinesafe website met de leuze Eat smart, Dine safe en adviseert het publiek dus om slecht beoordeelde restaurants te mijden. Bekend uit Angelsaksische landen zijn de overheidsregisters met namen en woonplaatsen van zedendelinquenten. Rutgers wijst er op dat zwarte lijsten ook een schijn van veiligheid kunnen wekken. Betekent vermelding op zo’n lijst nu dat de overheid ook handelt en sancties oplegt?’

Hoogleraar bestuurlijke integriteit L. Huberts heeft in een artikel één keer zelf de mogelijkheid van het publiceren van zwarte lijsten als mogelijkheid voor de overheid genoemd. „Dat ging om overheden die zélf regelmatig overtredingen plegen. Bijvoorbeeld consequent te weinig inspecties uitvoeren op brandveiligheid en dergelijke. Dan is zo’n zwarte lijst efficiënter dan het strafrecht.’’ Toch noemt ook hij zwarte lijsten als bestuurlijke maatregel „erg ingrijpend. De overheid neemt dan een hoge morele verantwoordelijkheid jegens degenen die het treft.”

Juridisch is een plaatsing op een zwarte lijst meestal aanvechtbaar. Sommige juristen menen dat vermelding alleen kan na een rechterlijk vonnis. Minimaal moet de organisatie die op de zwarte lijst komt daar tijdig over worden ingelicht. Ook over de criteria waaraan moet worden voldaan om er weer af komen. Zwarte lijsten moeten ook een duidelijk algemeen belang dienen. En wel zo dat het nadeel voor degene die op de lijst komt, daar tegen op weegt.

Dat de overheids-zwartelijsten eerst verschijnen in sectoren als volksgezondheid en onderwijs houdt daar rechtstreeks mee verband. Een commerciële partij als een restaurantketen zal zich een zwarte lijst niet snel laten welgevallen.

Zeer zwakke scholen: www.onderwijsinspectie.nl/watdoenwij/zzbsZwakke zorginstellingen: www.igz.nl/toezicht