Ingeklemd tussen de christenen

Het had zo mooi kunnen zijn: linkse samenwerking.

Maar de euforie is over. En dat betreurt een aantal PvdA-senatoren openlijk. „Dit is een idiote situatie.”

(Foto Harry Meijer/Hollandse Hoogte) Nederland, 01-01-1998 Verkeersborden. Verkeer & Vervoer. Verkeerstekens. Associatie verkeersborden rechtsaf linksaf. Verkeer. Foto: Harry Meyer/Hollandse Hoogte Voormalig id: 237378 Hollandse Hoogte

Eerste-Kamerlid Bert Middel (PvdA) is burgemeester van Smallingerland. In de Friese gemeente zitten het CDA, de PvdA en de ChristenUnie samen in het college van burgemeester en wethouders. „Het is maar goed dat de PvdA daar evenveel wethouders heeft als de andere twee partijen samen. Dat voordeel hebben we landelijk niet.”

Als de formatie van een nieuwe regering onder leiding van Herman Wijffels zo voorspoedig gaat als de betrokken partijen doen geloven, dan staat er binnenkort een kabinet van CDA, PvdA en ChristenUnie op het bordes – net als in Smallingerland. De door hem toegejuichte prille linkse samenwerking tussen PvdA, SP en GroenLinks, zegt Middel, is hiermee definitief „in elkaar gezakt”. Middel: „Nu is een idiote situatie ontstaan. De PvdA laat de partijen waar het de meeste verwantschap mee voelt in de steek en laat zich inklemmen tussen twee christelijke partijen.”

Toen ze in 2002 allemaal in de oppositie terecht waren gekomen, leek er iets moois te ontstaan tussen de PvdA, de SP en GroenLinks. De partijleiders startten informele gesprekken, in 2004 stonden Wouter Bos (PvdA), Jan Marijnissen (SP) en Femke Halsema (GroenLinks) zij aan zij te demonstreren op het Museumplein in Amsterdam, tegen het beleid van premier Balkenende (CDA).

Tijdens de verkiezingscampagne in november dronken de drie leiders nog een kopje koffie. Het had misschien iets geforceerds, maar toch. En voor het eerst in de geschiedenis, zegt Eerste-Kamerlid Willem Witteveen (PvdA), noemde een PvdA-leider een linkse regering een „reële optie”. Witteveen: „We hebben een geschiedenis van eindeloze verdeeldheid. Het is heel wat als de PvdA zo’n signaal geeft. Dat was maar goed ook, want over 90 procent van de onderwerpen zijn we het gewoon eens.”

De PvdA’ers Middel en Witteveen waren betrokken bij de oprichting van Een Ander Nederland, een informele vereniging voor linkse politici. Acht prominente politici van PvdA, SP en GroenLinks schreven een pamflet, organiseerden spreekbeurten en debatten. Het doel: nog nauwere samenwerking tussen de drie linkse partijen. „Progressief Nederland is toe aan een vruchtbare samenwerking”, schreven de initiatiefnemers in maart 2005. „Wij willen een ander Nederland, waarin niet de behoudzucht regeert, maar de nieuwsgierigheid. Niet alleen de keuzevrijheid, maar ook de solidariteit.”

De linkse samenwerking volgde op jaren van onderling wantrouwen. De PvdA zag de SP als een actiegroep, SP’ers zagen de PvdA als een partij die uit machtspolitieke redenen steeds meer een middenpartij was geworden. Het is, zeggen de senatoren, net als in de kerk: hoe meer geloofsgemeenschappen op elkaar lijken, des te dieper ligt vaak het wantrouwen. De partijtop van de PvdA wilde bovendien altijd alle opties open laten, om zichzelf niet uit te leveren aan links en interessant te blijven voor zwevende kiezers.

Maar de euforie groeide. Uit peilingen onder de achterban bleek dat de PvdA-achterban in meerderheid voor een (overwegend) links kabinet is. In maart 2006, toen de linkse partijen bij de gemeenteraadsverkiezingen fors wonnen, was het enthousiasme het grootst: een overgrote meerderheid wilde een links kabinet. Tweede-Kamerlid Diederik Samsom legde alle stemmingen tussen juni en augustus 2006 naast elkaar. Zijn conclusie: de drie linkse partijen stemmen vrijwel altijd met elkaar mee, en de rechtse partijen ook. Er was, zo concludeerde Samsom, weer een ouderwetse polarisatie ontstaan.

Van de samenwerking tussen de drie partijen is volgens Bert Middel, die na de verkiezingen voor de Provinciale Staten niet terugkeert als senator, weinig meer over. „Ik werkte ook mee aan dat pamflet, omdat ik merkte dat de traditionele achterban wil dat de PvdA een linkse partij blijft. Maar de partijtop heeft het altijd over de kiezer in het midden, die ook behaagd moet worden. Mede door die opstelling is de PvdA van haar roots verwijderd geraakt.”

En daarmee, zegt Middel, geeft de PvdA „vrij spel aan de SP”. „Jan Marijnissen heeft een groot deel van ons gedachtegoed gekaapt. ik zei vandaag nog tegen een SP’er: jullie hebben Troelstra van ons afgepakt. De mensen in de arbeidersbuurten stemmen steeds minder vaak op de PvdA, wij worden steeds meer een partij voor de middenklasse en een culturele voorhoede.”

De verkiezingsuitslag van 22 november maakte een links meerderheidskabinet niet mogelijk. De SP won weliswaar fors, maar de PvdA verloor negen Kamerzetels. Ook GroenLinks verloor een zetel. Toch interpreteerde Bos de uitslag op de verkiezingsavond als een steun in de rug voor nieuw, progressief beleid. Tijdens een Kamerdebat over een generaal pardon voor asielzoekers bleek dat er, met steun van kleinere partijen, wel degelijk een progressieve meerderheid te vormen was. Een krappe Kamermeerderheid dwong het kabinet de uitzetting van uitgeprocedeerde asielzoekers op te schorten.

PvdA-leider Bos noemde een kabinet van CDA, SP en PvdA zijn favoriete optie. De partijen gingen praten, maar tussen CDA en SP bleken de verschillen te groot. SP’er Tiny Kox, senator en nauw betrokken bij de informatie, zegt dat er onder Balkenende geen links beleid te voeren valt. Kox: „Wij zagen wel een paar raakvlakken, maar er moest wel iets in het beleid veranderen. Wij hebben de gesprekken ook zo geprobeerd te voeren. Maar Balkenende was vanaf het begin heel duidelijk. Het CDA was de winnaar, dus hij vond dat het beleid in grote lijnen voortgezet moest worden.” De PvdA, zegt Kox, had aan de formatietafel het CDA onder druk kunnen zetten. „Dat is helaas niet gebeurd.”

De PvdA gaat het proberen met het CDA en de ChristenUnie, maar de sociaal-democraten voelen de hete adem van de SP in de nek. PvdA-senator Bert Middel: „In de partij heerst grote angst dat de SP bij de volgende verkiezingen de grootste linkse partij wordt. Dat zou een historische gebeurtenis zijn.” Tegen een PvdA in een coalitie met CDA en ChristenUnie, is het makkelijk oppositie voeren. De SP zou de PvdA zelfs al kunnen inhalen bij de verkiezingen voor de Provinciale Staten in maart. In dat geval zou het nieuwe kabinet mogelijk niet meer kunnen rekenen op een meerderheid in de Eerste Kamer.

En daarmee, zegt Middel, is het oude wantrouwen tussen de linkse partijen weer helemaal terug. „We zagen dat we zoveel gemeen hadden, en nu zijn we weer terug bij af.” De PvdA van Wouter Bos neemt volgens SP’er Tiny Kox weer afstand van de SP. „Ideologisch is hij eerder een sociaal-liberaal dan een socialist. In de top van de PvdA is het idee ontstaan dat de burger economisch zelfstandig is en zichzelf wel redt.”

Volgens Kox zou de PvdA opnieuw met de SP in gesprek moeten gaan. „We hebben de laatste jaren stappen gezet die ondenkbaar waren, dus wellicht is er een basis gelegd. Wij zijn naar de PvdA toe gekropen, we hebben laten zien dat we een normale partij zijn.”

    • Guus Valk