‘Ik ga niet zonder meer schilderijen teruggeven’

Musea willen best kijken of ze nog werken uit de collectie Goudstikker in bezit hebben. Maar betekent dat dat werken meteen worden teruggegeven aan de erven? „Dat moet juridisch worden uitgezocht.”

Met het initiatief om een catalogus uit te brengen van alle 500 nog vermiste werken uit de collectie-Goudstikker, kloppen de erven Goudstikker bij de Nederlandse musea niet aan een dichte deur. Musea zijn bereid om aan de hand van deze catalogus, die ze volgende maand zullen ontvangen, hun collectie door te lichten op schilderijen die aan het begin van de Tweede Wereldoorlog in het bezit waren van de joodse kunsthandelaar Jacques Goudstikker (1897-1940). Dergelijke schilderijen kunnen na de oorlog door aankoop of schenking in de musea zijn beland. Maar of die werken, als ze worden gevonden, ook worden teruggegeven aan Marei von Saher, de Amerikaanse schoondochter van Goudstikker, is vers twee.

De directeur van het Leidse Museum de Lakenhal, Jetteke Bolten-Rempt, zegt dat ze met behulp van de catalogus zorgvuldig zal nagaan of er nog Goudstikker-doeken in haar museum zijn. Volgens het kunsthistorische research-team dat de catalogus in opdracht van Marei von Saher heeft samengesteld, bezit De Lakenhal ten minste één doek uit de Goudstikker-collectie, een stilleven van de achttiende-eeuwse schilder A.H. Bakker Korff.

Gaat dat doek terug? Bolten-Rempt: „Ik heb altijd gezegd: als iets gestolen is, dan moet het terug: geef de keizer wat des keizers is. Maar als een schilderij na de oorlog in kunsthandels en veilinghuizen is geweest en in goed vertrouwen is aangekocht, kun je dan de huidige eigenaar nog aanspreken op de oorlogsgeschiedenis? Dat moet juridisch worden uitgezocht. Misschien dat ergens een grens moet worden getrokken, je kunt de geschiedenis niet helemaal overdoen.”

Vorig jaar werden al 202 schilderijen uit rijksbezit teruggegeven aan Marei von Saher. Hiervan had De Lakenhal er drie in permanente bruikleen: een riviergezicht van Salomon Ruisdael, Storm op het meer van Jan van Goyen, en Winterlandschap van Adriaen van Ostade. Hoewel de drie landschappen een „groot verlies” zijn voor De Lakenhal, heeft het museum geen pogingen gedaan ze te behouden. Volgens Bolten-Rempt zou het terugkopen van de doeken „veel te kostbaar” zijn.

Alexander van Grevenstein directeur van het Bonnefantenmuseum in Maastricht, dat vorig jaar al 38 vroege Italiaanse, Duitse en Franse schilderijen moest afstaan die het in bruikleen had van het rijk, denkt niet dat in zijn museumcollectie nu nog Goudstikker-werken zijn. „Die kans is klein. Maar we zullen die catalogus er zeker op nakijken. Als een hogere instantie dan een museumdirecteur – de rechter – bepaalt dat een schilderij ons niet toebehoort, dan restitueren we dat. Ik ga niet zonder meer werken teruggeven, dan blijven we aan de gang. Eerst moet juridisch worden vastgesteld dat het noodzakelijk is.”

Van Grevenstein heeft „geen oordeel” over de nieuwe zoekactie van Marei von Saher: „Als zij meent recht te hebben op deze schilderijen dan moet zij zien te regelen dat ze die krijgt.”

Evenals De Lakenhal heeft het Mauritshuis in Den Haag op zijn minst één Goudstikker-schilderij in huis: het landschapje Vissers aan de oevers van een plas (1651) door Jan van Goyen. Pom Verhoeff, woordvoerster van het Mauritshuis, zegt namens directeur Frits Duparc: „Als onomstotelijk bewezen is dat schilderijen onrechtmatig in onze collectie zijn, dan moeten ze terug. Wij weten nog niks van een claim op het doekje van Van Goyen en we hebben geen idee of er nog meer schilderijen uit de Goudstikker-collectie in het Mauritshuis zijn. Als we die catalogus krijgen zullen we daar zeker naar kijken.”

Vorig jaar moest het Mauritshuis afstand doen van vijf Goudstikker-schilderijen die het in bruikleen had van het rijk, waaronder doeken van David Teniers en Pieter Lastman.

Ook Peter Sigmond, directeur Collecties van het Rijksmuseum in Amsterdam laat desgevraagd weten dat hij de catalogus serieus gaat bestuderen: „Het is goed mogelijk dat na de oorlog nog via via schilderijen uit de Goudstikker-collectie terecht zijn gekomen in het Rijksmuseum omdat Goudstikker net als het Rijksmuseum Nederlandse schilderkunst verzamelde. Dus die kans is er zeker. Het Rijksmuseum beheert de collectie van de staat, dus de Nederlandse staat moet bepalen of schilderijen al of niet worden teruggegeven.”

Vorig jaar moest het Rijksmuseum tien schilderijen afstaan aan Von Saher.

    • Lien Heyting