Een riool is het beste medicijn

De belangrijkste medische doorbraak sinds 1840 was de aanleg van riolen en drinkwaternetten. Dat vinden 11.000 lezers van de British Medical Journal die erover stemden.

Riolen en drinkwaternetten, de grootste medische doorbraken in meer dan honderdvijftig jaar, zijn niet door een arts maar door een advocaat ingevoerd. „Ja, dat is ironisch. De Britse advocaat Edwin Chadwick heeft een ouder, maar onuitgevoerd idee van de Franse hygiënist Parent-Duchatelet handen en voeten gegeven. Het hypotheekstelsel dat Chadwick ontwierp, is doorslaggevend geweest voor de realisatie. Daardoor konden Engelse gemeentebesturen de drinkwaternetten en rioolstelsels financieren. Na Engeland volgde het Europese continent.”

Dat zegt Johan Mackenbach, hoogleraar maatschappelijke gezondheidszorg aan het Erasmus MC in Rotterdam over de uitverkiezing. Mackenbach schreef op verzoek van de redactie van de British Medical Journal de tekst waarin de aanleg van de gezondheidsbevorderende riolen en drinkwaternetten – rond 1850 – kandidaat werd gesteld.

Het medisch-wetenschappelijke British Medical Journal bestaat sinds 1840 en komt dit weekend uit met een geheel vernieuwd tijdschrift en opnieuw vormgegeven website. Bij die gelegenheid organiseerde het tijdschrift de verkiezing van dé medische doorbraak in 166 jaar. Vorig jaar werd al een longlist van zeventig kandidaten opgesteld. Een commissie selecteerde daaruit vijftien kandidaten die door verschillende auteurs op de BMJ-website werden aangeprezen. Uiteindelijk stemden 11.341 lezers.

Met 1.795 stemmen hebben de drinkwaternetten en rioolstelsels afgetekend gewonnen, werd vanmorgen in Londen bekendgemaakt. Op twee kwamen de antibiotica (1.642 stemmen) en het verdoven tijdens operaties staat op drie. Vaccins (op 4), de ontdekking van de DNA-structuur (5) volgen. Andere kandidaten, zoals computers, evidence-based geneeskunde, immunologie, de theorie van ziektekiemen, de risico’s van roken, de ontdekking van de pil en de orale rehydratietherapie die in ontwikkelingslanden kindertjes met diarree het leven redt, eindigden lager.

Dat een advocaat voor de belangrijkste medische doorbraak zorgdroeg, is niet het enige ironische punt aan deze uitverkiezing. Mackenbach schrijft dat de theorie onder de aanleg van de riolen en waterleiding achteraf fout bleek te zijn. En een goede berekening van het aantal ‘bespaarde mensenlevens’ is in de negentiende eeuw nooit gemaakt. Desondanks is het systeem overgenomen op alle plaatsen waar genoeg geld en krachtdadig ‘openbaar bestuur’ aanwezig was.

De foutieve miasmatheorie die halverwege de negentiende eeuw tot riolen en drinkwaterleidingen leidde, hield in dat de ‘kwade dampen’ in de steden de vele infectieziekten veroorzaakten. Die zouden opstijgen uit rottend organisch materiaal. Poep en plas en ander organisch afval moesten dus de stad uit en dat kon het best door ze weg te spoelen in riolen. En het spoelwater moest uit de drinkwaterleidingen komen.

„Het is terecht dat de rioleringaanleg en drinkwatervoorziening als belangrijkste doorbraak zijn verkozen”, zegt hoogleraar maatschappelijke gezondheidszorg Mackenbach. „Dat heeft waarschijnlijk de meeste mensenlevens gered van alle medische interventies die ooit zijn ontwikkeld. Veel gezondheidswinst ontstaat door algemene gezondheidsbeschermende maatregelen. Ook op het gebied van werkomstandigheden en verkeersveiligheid zijn grote winsten geboekt door algemene maatregelen. Ik denk dat dat nu ook nog werkt, bijvoorbeeld bij de bestrijding van de epidemie van overgewicht.”

Teksten over de vijftien doorbraken zijn te lezen op www.bmj.com

    • Wim Köhler