Zwarte lijst juridisch kwetsbaar

De Inspectie voor de Gezondheidszorg publiceert een ‘zwarte lijst’ van slecht presterende zorginstellingen. Een omstreden en juridisch vaak aanvechtbare maatregel.

Een overheidsorgaan dat zèlf zwarte lijsten publiceert op internet gaat heel ver en loopt grote risico’s. De lijst van slecht presterende zorginstellingen op de website van de Inspectie voor de Gezondheidszorg is juridisch kwetsbaar en bij bestuurskundigen als middel omstreden. Dit blijkt uit een korte inventarisatie van standpunten en opinies.

Van overheidswebsites met ‘zwarte lijsten’ bedoeld voor de consument zijn een aantal voorbeelden. Het ministerie van Volksgezondheid publiceerde eerder een lijst met ‘salmonellaverdachte locaties’. Een publiek advies om die hotels te vermijden. De Europese Unie kent een lijst met wrakke luchtvaartmaatschappijen. Ook de onderwijsinspectie publiceert lijsten van schoolprestaties. Hoogleraar bestuurskunde en filosofie Mark Rutgers merkt op dat de overheid zich ,,op een heel sterk hellend vlak’’ begeeft. Plaatsing op zo’n lijst moet met grote zorgvuldigheid gebeuren. ,,Dergelijke organisaties moet eerst de kans worden geboden zich te herstellen. Daarna dienen er sancties te worden opgelegd. Dan kun je pas overwegen om een lijst te publiceren’’.

Maar bij Rutgers resteren twijfels. Hij vraagt zich af wat de burger uiteindelijk met de informatie aan moet. ,,Als je in zo’n verpleeghuis ligt en je hoort dat je op de zwarte lijst bent gezet door de overheid, wat moet je dan?’’ Rutgers zegt dat de kerntaak van de overheid controleren en toezien is. ,,Het is ook nog denkbaar dat inspecties zich indekken door zo’n zwarte lijst te publiceren’’. Burgers kunnen in zo’n zwarte lijst daarnaast een rechtsgrondslag vinden om de overheid aansprakelijk te stellen. Dat is eerder gebeurd met zwakke scholen. Daar eisten ouders de kosten voor bijles terug van de overheid via de rechter. Familie van patiënten in slechte verpleeghuizen zouden dat kunnen navolgen: privézorg inhuren en de kosten daarvan afwentelen.

Er is nog een dilemma denkbaar. Neemt een inspectie een klacht van een burger die tegen een instelling van de zwarte lijst klaagt, nog wel serieus? Wie ondanks de zwarte lijst toch die school of dat verpleeghuis kiest, aanvaardt immers ook het risico van slecht onderwijs of gebrekkige zorg.

Volgens Rutgers staat de overheid wel onder toenemende druk om informatie op deze manier ter beschikking te stellen. Met name bij voedselveiligheid. Daar zijn ook buitenlandse voorbeelden van. De gemeente Toronto, Canada, onderhoudt de Dinesafe website met de leuze Eat smart, Dine safe. En adviseert het publiek dus om slecht beoordeelde restaurants te mijden. Ook restaurants die het binnenkort sluit, staan erop. Bekend uit Angelsaksische landen zijn de overheidsregisters met namen en woonplaatsen van zedendelinquenten. Voer in een zoekmachine sex offender registry in, en er gaat een wereld open. Rutgers wijst er op dat zwarte lijsten ook een schijn van veiligheid kunnen wekken. „Betekent vermelding nu dat de overheid ook handelt en sancties oplegt?’’

Hoogleraar bestuurlijke integriteit L. Huberts heeft in een artikel één keer zelf de mogelijkheid van het publiceren van zwarte lijsten als mogelijkheid voor de overheid genoemd. ,,Dat ging om overheden die zèlf regelmatig overtredingen plegen. Bijvoorbeeld consequent te weinig inspecties uitvoeren op brandveiligheid en dergelijke. Dan is zo'n zwarte lijst efficiënter dan het strafrecht’’. Ook hij noemt zwarte lijsten als bestuurlijke maatregel ,,erg ingrijpend. De overheid neemt dan een hoge morele verantwoordelijkheid jegens degenen die het treft’’.

Juridisch is een plaatsing op een zwarte lijst meestal aanvechtbaar. Sommige juristen menen dat vermelding alleen kan na een rechterlijk vonnis. Zo’n vermelding is in ieder geval te kwalificeren als een ,,voor beroep en bezwaar vatbare beslissing’’, zodat de bestuursrechter bevoegd is. Minimaal moet de organisatie die op de zwarte lijst komt daar tijdig over worden ingelicht. Ook over de criteria waaraan moet worden voldaan om er weer af komen. Zwarte lijsten moeten ook een duidelijk algemeen belang dienen. En wel zo dat het nadeel voor degene die op de lijst komt daar tegen op weegt. Dat de overheidszwartelijsten eerst verschijnen in sectoren als volksgezondheid en onderwijs houdt daar rechtstreeks mee verband. Commerciële partijen als een restaurantketen of een voedselmultinational zullen een zwarte lijst zich niet snel laten welgevallen.

    • Folkert Jensma