Sleutelen aan vrede met Syrië

Het Israëlisch- Syrische vredesplan is klaar. Maar het is geen echt vredesplan zolang het niet formeel is. En dat gebeurt niet zo snel. Het Israëlische wantrouwen tegen Syrië is groot.

Een natuurpark met skioorden, ontmijnde wandelgebieden, een grote gedemilitariseerde zone onder Syrische soevereiniteit, maar vrijelijk toegankelijk voor Israëliërs. Creatieve plannen bedenken voor de Hoogvlakte van Golan – het strategisch gelegen plateau in de landendriehoek van Israël, Syrië en Libanon – is geen breinbreker.

Ook speciale veiligheidsgaranties en regelingen voor het waterbeheer op papier zetten is tamelijk eenvoudig. Plannen die bedacht worden door Europese diplomaten in samenwerking met zakenlieden die over grote netwerken beschikken en voormalige topambtenaren, ex-ministers en andere politici.

Oorlogvoeren hoort bij het Midden-Oosten – Syrië en Israël stonden in 1948, 1967 en 1973 tegenover elkaar – maar tegelijkertijd blijken achter de schermen, via geheime kanalen, de strijdende partijen voortdurend met elkaar in contact te staan. Geheime diplomatie en krijgshandelingen (of -retoriek) horen bij elkaar.

Maar daadwerkelijk een einde maken aan de Israëlische bezetting (in 1967) en annexatie (in 1981) van de Hoogvlakte van Golan, en Syrië verleiden niet langer Hezbollah in Libanon en Hamas in de Palestijnse gebieden te steunen, is van een geheel andere orde.

De laatste Amerikaanse poging een vredesverdrag tussen Israël en Syrië te sluiten stuitte in 2000 tot opluchting van velen in Israël op verzet van de toenmalige president Hafez al-Assad. Maar sindsdien is er veel gebeurd en veranderd in het Midden-Oosten en het belang van een doorbraak is evident. De Syrische president Bashar al-Assad heeft de afgelopen jaren en opnieuw na de laatste Israëlische oorlog in Libanon talrijke signalen gegeven dat Damascus de onderhandelingen wil hervatten.

Ook in Israël wordt na het laatste militaire avontuur in de zomer van 2006 (met vandaag het aftreden van chef-staf Dan Halutz tot gevolg) hardop nagedacht over de voor- en nadelen van vrede met Syrië. Er worden proefballonnen opgelaten, discrete gesprekken gevoerd en posities afgetast.

In dat kader past het werk van een groep Syrische, Israëlische en Turkse diplomaten en zakenlieden onder leiding van de Zwitserse diplomaat Nicolas Lang, hoofd van het Midden-Oostenbureau van zijn land. Het gezelschap sloot de reeks van besprekingen in de zomer van 2006 af met een interessant, want gedetailleerd en concreet document.

Van Syrische zijde werd bepleit de discussies op een hoger, officiëler niveau voort te zetten. Dat is niet gebeurd, voor zover op dit moment valt na te gaan omdat de Israëlische oorlog in Libanon nog niet was afgelopen, de Amerikaanse president Bush Syrië beschouwt als onderdeel van de ‘As van het Kwaad’ en premier Olmert zich niet van de VS wil vervreemden. Net als Bush heeft Olmert de aanbevelingen van de Studiegroep Irak met betrekking tot Syrië, Israël en de Hoogvlakte van Golan als interessant leesvoer terzijde gelegd. Complicatie daarbij is de ontvoering van twee Israëlische soldaten in Libanon en de politieke nasleep van de oorlog die de regering heeft verzwakt.

Maar daarmee is in Israël (en Damascus en Washington) allerminst het laatste woord gezegd. De militaire inlichtingendienst van Israël, de onderzoeksafdeling van het ministerie van Buitenlandse Zaken en de meeste denktanks van de universiteiten zijn na de oorlog in Libanon tot de slotsom gekomen dat Assad wel degelijk bereid is tot een vredesverdrag. De ministers van Defensie, Buitenlandse Zaken en Interne Veiligheid en vice-premier Peres argumenteren dat er met Syrië vrede gesloten moet worden voor Irak explodeert en Iran over een kernwapen beschikt. De Mossad daarentegen denkt dat Assad spelletjes speelt en propaganda bedrijft om de internationale druk te verlichten, maar niet van plan is de koers te verleggen.

De voorstanders van vredesinitiatieven in de regering, het inlichtingenapparaat van het leger en de academische wereld redeneren dat met handreikingen aan Assad Syrië kan worden losgeweekt van Iran. Zo zou met Syrische hulp de Palestijnse Hamas gedwongen kunnen worden tot erkenning van Israël. Bovendien vinden ze dat Israël moreel verplicht is iedere serieuze mogelijkheid te verkennen om met Syrië verdragen te sluiten.

De tegenstanders, onder wie de nieuwe Israëlische minister voor Strategische Dreigingen, Avigdor Lieberman, vinden dat naïef. Ze denken dat Syrië niet meer is geïnteresseerd is in Hoogvlakte van Golan, en nooit de banden met Iran, Hezbollah en Hamas zal verbreken – zeker niet zolang het Israëlisch-Palestijns conflict onopgelost blijft. Israëls veiligheid is beter gediend met politieke stabiliteit in een vijandig maar militair zwak Syrië, dan met vrede en de teruggave van Hoogvlakte van Golan, zegt bijvoorbeeld Lieberman.

Intussen worden de 18.000 Israëliërs op de Hoogvlakte van Golan – naast 15.000 Syrische druzen – steeds ongeruster. „We horen dit soort praatjes over de teruggave al zoveel jaren. Maar ik vrees meer dan ooit dat als de prijs goed is, Olmert ons verkoopt”, zei een van hen op de radio.