‘PvdA-top wil de kiezer in het midden behagen’

Senatoren van PvdA en SP betreuren het dat hun partijen niet samen bij de formatiebesprekingen zitten. „De PvdA is van haar roots afgegleden.”

Eerste Kamerlid Bert Middel (PvdA) is burgemeester van Smallingerland. Daar zitten het CDA, de PvdA en de ChristenUnie samen in een college. „Het is maar goed dat de PvdA daar evenveel wethouders heeft als de andere twee samen. Dat voordeel hebben we landelijk niet”, zegt Middel.

Als de formatie zo voorspoedig gaat als de betrokken partijen doen geloven, dan staat er binnenkort een kabinet van CDA, PvdA en ChristenUnie op het bordes – zoals in Smallingerland. De door hem zo toegejuichte prille linkse samenwerking, zegt Middel, is hiermee definitief „in elkaar gezakt”. „Nu is een idiote situatie ontstaan. De PvdA laat de partijen waar het de meeste verwantschap mee voelt, in de steek en laat zich inklemmen tussen twee christelijke partijen.”

Toen ze in 2002 allemaal in de oppositie terecht kwamen, leek er iets moois te ontstaan tussen de PvdA, de SP en GroenLinks. De partijleiders startten informele gesprekken, in 2004 stonden Wouter Bos (PvdA), Jan Marijnissen (SP) en Femke Halsema (GroenLinks) nog zij aan zij te demonstreren op het Museumplein in Amsterdam, tegen het beleid van premier Balkenende (CDA). Tijdens de verkiezingscampagne dronken de drie nog een kopje koffie. Het had misschien iets geforceerds, maar toch. En voor het eerst in de geschiedenis, zegt Eerste Kamerlid Willem Witteveen (PvdA), noemde een PvdA-leider een linkse regering een „reële optie”. Witteveen: „We hebben een geschiedenis van eindeloze verdeeldheid. Het is heel wat als de PvdA zo’n signaal geeft. Over 90 procent van de onderwerpen zijn we het gewoon eens.”

De PvdA’ers Middel en Witteveen waren betrokken bij de oprichting van ‘Een Ander Nederland’, een informeel overlegorgaan van linkse politici. Ze schreven een pamflet, organiseerden spreekbeurten en debatten. Het doel: nog nauwere samenwerking tussen PvdA, SP en GroenLinks. „Progressief Nederland is toe aan een vruchtbare samenwerking”, schreven de initiatiefnemers in 2005. „Wij willen een ander Nederland, waarin niet de behoudzucht regeert, maar de nieuwsgierigheid. Niet alleen de keuzevrijheid, maar ook de solidariteit.”

De samenwerking volgde op jaren van onderling wantrouwen. De PvdA zag de SP als een actiegroep, SP’ers zagen de PvdA als een partij die uit machtspolitieke redenen steeds meer naar het politieke midden was opgeschoven.

Maar van de samenwerking tussen de drie partijen is volgens Middel, die na de verkiezingen voor de Provinciale Staten niet terugkeert als senator, weinig meer over. „Ik werkte ook mee aan dat pamflet, omdat ik merkte dat de traditionele achterban wil dat de PvdA een linkse partij blijft. Maar de partijtop heeft het altijd over de kiezer in het midden, die ook behaagd moet worden. Mede door die opstelling is de PvdA van haar roots afgegleden.”

En daarmee, zegt Middel, geeft de PvdA „vrij spel aan de SP”. „Jan Marijnissen heeft een groot deel van ons gedachtegoed gekaapt. Ik zei vandaag nog tegen een SP’er: jullie hebben Troelstra van ons afgepakt. Mensen in arbeidersbuurten stemmen steeds minder op de PvdA, wij worden steeds meer een partij voor de middenklasse en een culturele voorhoede.”

De verkiezingsuitslag van 22 november maakte een links meerderheidskabinet onmogelijk. De SP won weliswaar fors, maar de PvdA verloor negen zetels. Ook GroenLinks verloor een zetel. Toch interpreteerde Bos de uitslag als een steun in de rug voor nieuw, progressief beleid. Tijdens een Kamerdebat over een generaal pardon voor asielzoekers bleek dat er, met steun van kleinere partijen, wel degelijk een progressieve meerderheid te vormen was. Een krappe Kamermeerderheid dwong het kabinet de uitzetting van uitgeprocedeerde asielzoekers op te schorten.

PvdA-leider Bos noemde een kabinet van CDA, SP en PvdA zijn favoriete optie. De partijen gingen praten, maar tussen CDA en SP bleken de verschillen te groot. SP’er Tiny Kox, senator en nauw betrokken bij de informatie, zegt dat er onder Balkenende geen links beleid te voeren valt. Kox: „Wij zagen wel een paar raakvlakken, maar er moest wel iets in het beleid veranderen. Wij hebben de gesprekken ook zo geprobeerd te voeren, maar Balkenende was vanaf het begin heel duidelijk. Het CDA was de winnaar, dus hij vond dat het beleid in grote lijnen voortgezet moest worden.” De PvdA, zegt Kox, had het CDA onder druk kunnen zetten. „Dat is helaas niet gebeurd.”

De PvdA gaat het proberen met het CDA en de ChristenUnie, maar de sociaal-democraten voelen volgens Bert Middel de hete adem van de SP in de nek. „Er heerst een grote angst dat de SP bij volgende verkiezingen de grootste linkse partij wordt. Dat zou een historische gebeurtenis zijn.” Tegen een PvdA die in een coalitie met CDA en ChristenUnie zit, is het gemakkelijk oppositie voeren.

En daarmee, zegt Middel, is het oude wantrouwen tussen de linkse partijen weer helemaal terug. SP’er Tiny Kox ziet het minder somber. „We hebben de laatste jaren stappen gezet die ondenkbaar waren, dus wellicht is er een basis gelegd. Wij zijn naar de PvdA toegekropen, we hebben laten zien dat we een normale partij zijn.”

    • Guus Valk