‘Ik ben bang voor radicalisering’

Toneelgroep Oostpool werkt aan het politieke stuk ‘Italiaanse Nacht’. Regisseur Arie Mol: „Radicaliserende sentimenten kunnen zo de kop opsteken.”

Toneelgroep Oostpool speelt ‘Italiaanse nacht’ (Foto Antoinette Mooy) Italiaanse Nacht regie Arie de Mol premiere : 20 januari 2007 Huis Oostpool, Arnhem Mooy, Antoinette

„De politieke omstandigheden van een land zijn altijd een testcase voor je eigen maatschappelijke houding”, zegt regisseur Arie de Mol (1961), artistiek leider van het gezelschap Els Inc. en nu gastregisseur. In het theater van Toneelgroep Oostpool in Arnhem werkt hij met een cast van overwegend jonge spelers aan het toneelstuk Italiaanse Nacht van de Oostenrijks-Hongaarse schrijver Ödön von Horváth (1901-1938). De ondertitel ‘Een volksstuk in zeven scènes’ is op onschuldige manier misleidend: in Italiaanse Nacht waarschuwt Horváth tegen de opkomst van het nazisme in de jaren dertig.

De Mol: „Horváth had een visionaire blik. Hij schreef Italiaanse Nacht in 1929, hij zag het gevaar van de opkomst van radicaal-rechtse, nationalistische en vaderlandslievende beweging. In nazistische kranten werd hij in 1933 beticht van „smeerlapperij” en „brutaliteit” om de nationaal-socialisten voor gek te zetten.” Dat het stuk nooit eerder in Nederland werd opgevoerd, wijt de regisseur aan het losse, open einde. Horváth beschrijft een feestavond van socialisten, een ‘Italiaanse nacht’, die radicale nazi’s bruut komen verstoren. De Mol: „Het stuk is vooral bedoeld als een waarschuwing, het biedt geen oplossing in het conflict tussen links en rechts. Ik ben bang voor de radicalisering in de maatschappij, zeker na gebeurtenissen als de moord op Fortuyn en Van Gogh. In zijn tijd had je knokploegjes, bruinhemden, SA-soldaten die als kleine roversbenden rondtrokken. Wij hebben het stuk naar het heden verplaatst, dat ging eigenlijk heel makkelijk. De Weimarrepubliek hebben we vervangen door het begrip ‘democratie’ en de nazi’s door neonazi’s. Destijds kon Horváth niet vermoeden hoe de politiek in Duitsland zich zou ontwikkelen. Dat kunnen wij nu evenmin. Daarom: geen oplossing, wel een klemmende waarschuwing.”

Het oorspronkelijke stuk telt een bezetting van meer dan twintig spelers. Twee groepen die elkaar bestrijden. De Mol kiest voor tien spelers die in dubbelrollen nu het linkse gedachtengoed vertolken, vervolgens het extreem-rechtse standpunt innemen. Tijdens de repetitie blijkt deze wisseling van rol vloeiend en zelfs dreigend te werken. Een van de spelers kijkt in een verpletterende scène de toeschouwers indringend aan. Hij houdt een fascistische drogredenering tegen vreemdelingen die perfect sluitend is. Het gaat zo in woorden begeleid door hatelijke blikken: „U nodigt toch ook vrienden uit voor uw verjaardag? U houdt toch ook meer van uw eigen kind dan van andere kinderen.” In je gedachten vertegenwoordigt deze acteur, met kaalgeschoren hoofd, de rechts-radicale partij. Maar als hij in een latere scène bij het feestmaal van de socialisten aanschuift, compleet met Italiaanse wijn, brood en spaghetti, dan vertegenwoordigt hij een diametraal tegenovergesteld standpunt. Deze rolwisseling maakt duidelijk dat vriend en vijand, kameraad en tegenstander, dicht bij elkaar liggen.

Arie de Mol sluit zich aan bij de ‘waarschuwende kracht’ van Italiaanse Nacht: „De radicaliserende sentimenten in een maatschappij sluimeren, maar ze kunnen elk ogenblik in alle felheid de kop opsteken. Jarenlang was het maken van politiek theater not done in Nederland, maar na ‘9/11’ is dat veranderd. Ik wil in mijn voorstelling niet polariseren, ik toon zowel de aanlokkelijke én irritante kant van links aan. Maar ik laat ook de vreselijke én verleidelijke opvattingen van rechts zien. Dat is de verwarring die het stuk zaait en die het publiek aan het denken moet zetten. Mij interesseert esthetiek in het theater niet, wel hoe we in een dichtbevolkt land met elkaar moeten omgaan, hoe we verdraagzaamheid en wederkerigheid moeten creëren. Dat is voor mij de belangrijkste reden theater te maken. Het gaat niet om een politieke winnaar. Ik wil laten zien welke sentimenten in het volk leven en hoe makkelijk haat kan ontstaan. Daarom houd ik van stukken die een volkse sfeer hebben, dat maakt toneel toegankelijk en minder elitair. En dan bereik ik met onze boodschap een groot publiek.”

‘Italiaanse Nacht’ van Ödöm von Horvátj door Toneelgroep Oostpool. Première 20/1. Tournee t/m 25/3. Inl.: www.oostpool.nl