Filantroop past niet in beeld regering

De populairste geldinzamelaar van Polen gedraagt zich excentriek. De ultrakatholieke regering vindt dat hij een slecht voorbeeld is voor de jeugd.

Jurek Owsiak brult met de passie van een tv-evangelist en de pose van een rockster. „We gaan door tot het einde van de wereld – plus één dag.”

Owsiak is Polens bekendste filantroop. Zijn ‘Grote Orkest van de Kersthulp’ zamelt elk jaar één dag lang geld in voor kinderziekenhuizen en andere goede doelen. Deze zondag, voor de vijftiende keer. Vanuit een tv-studio in Warschau voert Owsiak de troepen aan: 120.000 jongens en meisjes met kartonnen collectebusjes. Wie geeft, krijgt een sticker, een rood hartje. En bijna niemand wil vandaag harteloos zijn.

Bijna niemand, want volgens de huidige moreelconservatieve en ultrakatholieke regering van Polen is Owsiak (42) een gevaar voor de jeugd. Voor Poolse begrippen is de voormalige avant-garde kunstenaar en radio deejay onaangepast: hij draagt extravagante kleding, kistjes en schreeuwende designbrillen en hij houdt van rockmuziek. En de populaire Owsiak neemt bovendien geen blad voor de mond.

„De huidige machthebbers zijn duidelijk niet klaar voor de 21ste eeuw”, zegt Owsiak tijdens een gesprek. „Ze snappen niet dat iedereen het recht heeft om religieus te zijn, maar dat politici de plicht hebben om politici te zijn.”

Het Poolse ziekenfonds is bijna failliet, maar dankzij het Grote Orkest lopen kinderen met suikerziekte rond met de modernste insulinepompjes en krijgt elke pasgeborene in het land een gehoortest. Ditmaal moest Owsiak echter een titanenstrijd leveren om de vijftiende editie van zijn actie van de grond te krijgen. „We hebben nog nooit zoveel problemen gehad met vergunningen.”

Onlangs bleek ook dat de jaarlijkse marathonuitzending van Owsiak is teruggebracht van acht naar zes uur door TVP, de publieke tv-zender waar de huidige regeringspartijen de controle hebben overgenomen. „Het zijn bizarre tijden”, zegt Owsiak. „In de oorlog en onder het communisme wisten we ons gevoel voor humor te bewaren. Maar tegenwoordig dreigen we zelfs dat te verliezen.”

Voorlopig staan de Polen achter Owsiak. Het enthousiasme voor zijn actie is vandaag opnieuw overweldigend. Aan het einde van de dag staat de teller al op ruim 6 miljoen euro. Maar een jonge collectant in de binnenstad van Warschau kan merken dat er gedonder is. „Ik heb vandaag al een aantal keren te horen gekregen dat ik maar beter kan stoppen”, zegt hij. „Zulke opmerkingen heb ik nog nooit eerder gehad.”

Voor zijn Orkest liet Owsiak zich onder meer inspireren door Nederlandse krakers. In de jaren tachtig leefde hij een tijdje in een kraakpand in Amsterdam. „Daar zag ik dat mensen met verschillende achtergronden prima kunnen samenleven, met zelfverzonnen organisatievormen en zonder bemoeienis van de staat.” Hij is ook een bewonderaar van Woodstock, het in 1969 gehouden hippiefestival. De leus van het Grote Orkest is dit jaar geheel in hippiestijl: „Wat een waanzinnige kosmos!”

Dit jaar wordt onder meer geld ingezameld voor een uitgebreid eerstehulpprogramma, waarbij kinderen in de klas alles leren over mond op mond beademing en hartmassage. Geen overbodige kennis in een land waar dagelijks onnodige ongelukken gebeuren door de slechte kwaliteit van de wegen. Leraren zijn enthousiast, maar Recht en Rechtvaardigheid (PiS), de partij van premier Jaroslaw Kaczynski, loopt er niet warm voor. De kritiek is dat Owsiak als persoon „anti-educatief” zou zijn en dat het maar beter is om hem buiten het klaslokaal te houden.

Hij is namelijk ook het brein achter ‘Bushalte Woodstock’, een groot popfestival dat elke zomer in het westen van Polen wordt gehouden, bij wijze van bedankje voor de vrijwilligers. Je kunt er muziek luisteren en lezingen bezoeken, maar je kunt er ook een cursus houtsnijden volgen. De ultrakatholieke zender TV Twram, de visuele poot van Radio Maryja, wijdde er ruim een jaar geleden een documentaire aan en schetste een wereld vol drugs, seks en duivelaanbidders. Er zouden zelfs doden zijn gevallen.

Maar onlangs bepaalde een rechter, voor de tweede maal, dat de documentaire niet deugdelijk is onderbouwd. TV Twram moet excuses aanbieden, maar heeft de deadline hiervoor al ruimschoots overschreden. Owsiak: „Twram leeft boven de wet. Ik kan het niet anders zeggen.”

Owsiak bestrijdt dat hij een wat ongewone Pool is. „Ik ben wel degelijk een echte Pool”, zegt hij. „Ik heb thuis 180 tv-kanalen, terwijl ik geen enkele buitenlandse taal spreek. Ik denk dat de hele wereld samenkomt en tegen ons samenspant, wat typisch Pools is, en ik vind het heerlijk om ‘Polen’ in een microfoon te schreeuwen. Maar ik ben ook niet bang om te zeggen dat we nog nooit zo’n stomme president hebben gehad.”

Die president is Lech Kaczynski, de identieke tweelingbroer van premier Kaczynski.