De radio is honderd jaar oud. En nu?

Een eeuw geleden was de eerste radio-uitzending. De erfenis van de Canadese uitvinder Fessenden en andere radiopioniers leeft in Nederland, hoort Jan Benjamin

Reginald Fessenden, uitvinder van de radio

De verkleurde ansichtkaart toont een zendmast van een meter of vijftig hoog. Lange draden houden de mast op zijn plaats. Een eenzame man loopt over een landweg naar het zendstation. ‘Wireless station, Brant Rock, Mass.’ staat bovenaan de kaart, die onder meer te vinden is in de online encyclopedie Wikipedia. Hier schreef de Canadese uitvinder Reginald Fessenden radiogeschiedenis. Hij maakte honderd jaar geleden, op 24 december 1906, de eerste radio-uitzending ter wereld. Zegt hij zelf.

Maar is Fessenden nu dé vader van de radio? Daarover wordt al jaren gebakkeleid (zie kader). Een interessante vraag blijft evenwel hoe het tegenwoordig, een eeuw na de eerste uitzending, staat met de erfenis van Fessenden en al die andere pioniers. Leeft de radio nog in Nederland? Zeven trends in de Nederlandse radiowereld schetsen een wereld die volop in beweging is. Digitale techniek brengt Omrop Fryslan in Zeeland – en in Nieuw-Zeeland – en een avondprogramma als Met het oog op morgen kan nu beluisterd worden op elk moment van de dag.

1. Digitaal: overal en altijd luisteren

Digitalisering is zonder enige twijfel de belangrijkste radiotrend van dit moment, zegt Jonathan Marks. „Kijk naar digitale etherradio, naar podcasts, naar uitzendingen via internet.” Marks werkte 23 jaar bij Radio Nederland Wereldomroep en is sinds enkele jaren zelfstandig consultant.

Vorig jaar luisterde of keek 35 procent van de internetgebruikers ook via het net naar radio of tv, volgens het CBS. Dat is 9 procent meer dan in 2005. De helft van alle jonge internetgebruikers (tussen 12 en 25 jaar) luistert radio of kijkt tv online. Je moet de ontwikkelingen echter breder zien dan alleen online luisteren naar een bestaande zender, zegt Marks. „Ik geloof niet zo zeer alleen in radio, maar meer in audio, beeld en tekst op relevante platforms. Op nieuwe mobiele telefoons is zelfs digitale radio te ontvangen.”

Het probleem met de radio, vindt Marks, is dat de bediening zo onhandig is. „De radio heeft een van de slechtste interfaces die ooit zijn bedacht. De meest fantastische programma’s zijn nauwelijks te vinden. Ze zitten verstopt achter een frequentie.” Marks ziet veel in het gebruik van de radio op een manier zoals iTunes van Apple, „een Google voor de radio”. Programma’s komen zo beter onder de aandacht van het publiek, bijvoorbeeld in een overzicht van podcasts. „Dat is heel belangrijk voor de toekomst van met name het gesproken woord op de radio, zoals reportages en hoorspelen. Mensen willen live een uitzending horen, maar zijn inmiddels ook helemaal gewend dat ze programma’s kunnen terugzoeken en dan op afroep kunnen beluisteren.”

Ook digitale etherradio komt eraan, maar niet zo snel als Marks hoopt. „De Nederlandse radiomarkt loopt achteruit”, zegt Marks. „Er wordt maar geen beslissing genomen over de digitale toekomst.” Dat is anders in bijvoorbeeld Engeland. Daar luistert al een aanzienlijk deel van het publiek via digitale etherradio. De gebruikte techniek is meestal Digitale Audio Broadcasting (DAB). Dat is een Europees systeem om gedigitaliseerde uitzendingen mogelijk te maken – storingsvrij en met de mogelijkheid om veel extra informatie mee te sturen. Luisteraars weten dan beter wat ze (gaan) horen. Een veiling van Nederlandse DAB-frequenties zou in 2006 plaatsvinden, maar is nu uitgesteld tot najaar 2007.

2. Radio is meer behang

Nederlanders luisteren circa drie uur per dag naar de radio. De gemiddelde luistertijd schommelt al jaren tussen de 160 en 190 minuten per dag. Na een piekje in 2004 is er wel sprake van een lichte daling, maar dat lijkt niet verontrustend voor de meeste radiomakers. Het mediagebruik verschuift naar tv en vooral internet, hoewel dat laatste misschien meer communicatie is, zoals e-mailen en chatten, dan ouderwets mediagebruik.

Wat de cijfers op het eerste gezicht niet tonen, maar wel al jaren aan de gang is, is dat radio luisteren steeds meer een secundaire activiteit wordt. Luisteraars zitten niet meer stil voor het toestel, maar doen tegelijkertijd iets anders. Dat uit zich ook in de marktaandelen van de diverse zenders. Muziek scoort veel beter dan nieuws of discussie. In 2005 behaalden de zenders van Sky Radio Ltd – Sky Radio 101 FM, Radio Veronica, Classic FM – en Talpa – onder andere Radio 538 en Radio 10 Gold – samen ruim een derde van de totale markt. De landelijke publieke zenders zakten verder onder de dertig procent.

3. Publieke omroep: nu nog horizontaler

Meer marktaandeel, meer luisteraars, maar minder geld. Voor die taken zagen de publieke zenders Radio 1 tot en met 5 zich vorig jaar gesteld. „We moesten meer doen met minder geld”, zegt Jan Westerhof, zendercoördinator van Radio 1. De landelijke zenders moesten 13 miljoen euro bezuinigen op een jaarbudget van 90 miljoen. Westerhof bedacht een nieuwe programmering voor de publieke zenders. Radio 1 kreeg nog meer programma’s dagelijks op hetzelfde tijdstip, in het jargon: een horizontale programmering. Iedere dag een mediaprogramma (MM Magazine) en een consumentenrubriek (Kassa Radio). Radio 4 werd een zender met uitsluitend klassieke muziek, jazz en wereldmuziek werden verplaatst naar de (publieke) Concertzender. 747AM kreeg de naam Radio 5 terug en werd een gezellige zender.

„Inhoudelijk gezien ben ik erg tevreden over de nieuwe programmering”, zegt Westerhof. „De komende maanden moeten we zien of ook het publiek de vernieuwde zenders waardeert.”

Ironisch genoeg scoren vooral Radio 2 en 3FM het best, de publieke zenders met de minste veranderingen in de programmering. Radio 2 levert ook het populairste radioprogramma van Nederland. Cappuccino (NCRV, zaterdag) trok in oktober/november gemiddeld 574.000 luisteraars. „De nieuwe programmering is een goede verandering geweest”, zegt presentator Sjors Fröhlich. „Ik pleit al sinds ik bij de publieke omroep werk, vanaf 1982, voor meer horizontale programma’s.”

4. Commerciële radio: meer zenders, meer concentratie

Vier honderdduizendklappers verstoorden ruw de rust rond Kerstmis in Staphorst. Rappers Ali B en Yes-R vierden in „het saaiste dorp van Nederland” de start van het nieuwe hitstation TMF Radio.

Zo luidruchtig als het vuurwerk in Staphorst was, zo rustig was de start op de radio (via kabel en internet) van TMF Radio. De zender, een samenwerking van MTV Networks en Sky Radio die uitzendt op de frequentie van RTL FM, draait sinds eind december non-stop muziek. Later komen er mogelijk andere programma’s. In de eerste week luisterden 50.000 mensen naar TMF Radio via de website.

De extreme makeover van RTL FM naar TMF Radio sloot (voorlopig) een rumoerige periode af voor de commerciële radiozenders in Nederland. Maar liefst tien radiozenders wisselden binnen een jaar – in de loop van 2005 en 2006 – van eigenaar. Er zijn weliswaar meer zenders gekomen, maar die zijn eigendom van een handjevol partijen. De radiomarkt is inmiddels sterk geconcentreerd, aldus het Commissariaat voor de Media.

Consultant Jonathan Marks constateert dat commerciële zenders vooral investeren in ‘goedkope’ formats. „Met software van een paar honderd euro kan je al zorgen dat een station automatisch, 24 uur per dag draait. Radio wordt dan een machine met heel af en toe een live aankondiging.” Zulke programma’s missen kleur, klaagt Marks. „Goede radio heeft passie. Het is niet alleen een kwestie van het noemen van de tijd, het weer, een aankondiging van een plaat.” Maar, weet hij ook, goede radio is duur.

5. Advertenties: omzet stijgt

Consultancybedrijf PricewaterhouseCoopers (PWC) voorspelt in het rapport Dutch Entertainment & Media Outlook towards 2010 een positief effect van de digitale etherradio. Er komen meer kanalen, de markt versnippert, maar dat is positief voor de advertentieomzet. „We verwachten dat meer kanalen en hogere luistercijfers de effecten van fragmentatie teniet doen. Dat zal radio als geheel interessanter maken voor adverteerders. We verwachten geen dramatische impact zoals toen de etherfrequenties werden gewijzigd in 2003, maar we voorspellen een sterke en structurele groei.”

De advertentiemarkt voor radio groeit volgens PWC de komende jaren gemiddeld 5,1 procent. Onder invloed van digitale ontwikkelingen groeien de inkomsten uit advertenties tussen 2008 en 2010 nog sneller, zo is de verwachting.

6. Toverwoord crossmedialiteit

Crossmedialiteit is het nieuwe toverwoord in Hilversum. Een tv- of radio-uitzending staat niet meer op zichzelf, maar een programma combineert verschillende typen media. Het bestuur van de Publieke Omroep wil voor dit jaar 50 miljoen euro van het kabinet voor ‘crossmediale productontwikkeling’. Een voorbeeld van deze trend is 3FM Serious Request, de actie van drie dj’s in een glazen huis in Utrecht voor het Rode Kruis. 3FM Serious Request trok 4 miljoen luisteraars, 5,3 miljoen kijkers en 690.000 bezoekers op www.3fm.nl, aldus onderzoeksbureau Intomarkt GfK in opdracht van de Publieke Omroep.

„Voor mij is crossmedialiteit niet zozeer het mengen van media”, aldus zendercoördinator Jan Westerhof op de omroepsite Publiek Centraal, „maar het opnieuw ontdekken wat de sterke punten van een medium zijn en die kracht nog beter benutten. Dat betekent dus dat radiomakers juist nu zich heel goed moeten verdiepen in wat veranderend mediagebruik in het overvolle medialandschap betekent voor radio. Meer dan ooit moeten we het hebben van onderscheidend aanbod, radiospecifiek vanuit de publieke missie. [...] Radio moet leren om het beeldscherm te gebruiken complementair aan de programmering.”

Consultant Jonathan Marks deelt die mening. „Radio wordt onderdeel van een grotere audiowereld.” Presentator Sjors Fröhlich werkt naar eigen zeggen al tijden ‘crossmediaal’. „Bij Stand.nl kunnen luisteraars al jaren reageren via de telefoon en internet.”

7. Regionale omroep ook buiten eigen regio

Omrop Fryslan in Zeeland. Of in Nieuw-Zeeland. De regionale publieke omroepen slaan hun vleugels uit. Dankzij internet en digitale kabelpakketten zijn de regionale omroepen niet langer alleen in hun eigen verspreidingsgebied te horen, maar ook daarbuiten. Digitale etherradio moet dat nog verbeteren. „Belangrijk voor regionale omroepen is dat zij zo snel mogelijk ook de beschikking krijgen over digitale radiofrequenties zodat zij ook andere doelgroepen kunnen bedienen”, zegt Gerard Schuiteman. Hij is directeur van ROOS, de organisatie van regionale omroepen in Nederland.

„De gezamenlijke luistercijfers [van alle regionale omroepen, red.] zijn al twaalf jaar ruim de hoogste van Nederland”, zegt Schuiteman. De regionale omroep wordt echter niet overal even goed beluisterd. In regio’s met een sterke identiteit, zoals Friesland en Groningen, luisteren heel veel mensen naar de regiozenders. In Noord-Holland en Utrecht zijn de cijfers een stuk lager. „Wij zijn ervan overtuigd dat radio in ieder geval het komende decennium nog een heel belangrijke rol vervult”, zegt Schuiteman. „Radio is voor de meeste burgers nog steeds de meest actuele, snelle en mobiele informatiebron.”

Meer informatie en links over radio op nrc.nl/media