President van Zuid-Afrika? Wie, ik?

De Zuid-Afrikaanse regeringspartij ANC kiest een nieuwe leider. De race om de opvolging van Mbeki is als de 10 kilometer op de schaatsbaan. Te vroeg pieken leidt tot verzuring.

Nkosazana Dlamini Ex-vrouw van Zuma, nu minister van Buitenlandse Zaken. Wordt gezien als oncharismatische pupil van Mbeki en zou kunnen worden aangewezen als president als Mbeki besluit voor derde termijn partijvoorzitter te worden. Was onder Mandela minister van Volksgezondheid maar bekommerde zich meer over het gevaar van roken dan over het gevaar van aids. Zou als Zulu goede compromiskandidaat kunnen zijn. South Africa's Foreign Minister Dr. Nkosazana Dlamini Zuma gestures while speaking during a media conference at the EU Council building in Brussels, Tuesday Nov. 14, 2006. Zuma met with EU officials on Tuesday to discuss the political situation in Africa and the Middle East as well as topical issues on the global agenda such as UN-reform, WTO, and HIV-AIDS. (AP Photo/Virginia Mayo) Associated Press

Het wordt een ongemakkelijk feestje morgen. Bij het snijden van de taart op de 95ste verjaardag van de Zuid-Afrikaanse regeringspartij ANC zal een aantal partijbonzen ijverig naar de schoenpunten staren als politieke ambities ter sprake komen. Elf maanden voor het ANC-congres waar een nieuwe partijvoorzitter en feitelijk de volgende president van Zuid-Afrika wordt aangewezen, houden de grootste kanshebbers hun kaarten strak tegen de borst.

President van Zuid-Afrika? Wie, ik? Dat was de reactie van zakenman en ANC-coryfee Tokyo Sexwale (spreek uit: Segwale) op het verhaal in een zondagskrant die hem tipte als mogelijke opvolger van Thabo Mbeki. „Ze zien hem vliegen”, zei zijn woordvoerder.

Sexwale zou discussies hebben gevoerd met ministers in het kabinet over zijn kansen. Hij zou ex-president Mandela om steun hebben gevraagd. Hij zou aandelen hebben uitgedeeld aan provinciale leiders die ertoe doen. En hij zou veel van zijn verantwoordelijkheden in het mijnbouwbedrijf waarmee hij miljonair werd, hebben afgestoten. Sexwale presenteerde vorig jaar al zijn eigen televisieprogramma en hij is sponsor van de eerste divisie in het Zuid-Afrikaanse voetbal. Televisie en voetbal zijn de rode loper naar de macht in Afrika, zeggen kenners. Maar degenen die deze optelsom maken worden door Sexwale „hooghartig afgewezen”.

De opvolging van Mbeki is als de tien kilometer op de schaatsbaan. Te vroeg pieken leidt tot verzuring in de benen. Zelfs de meest uitgesproken politicus onder de kanshebbers, Jacob Zuma, ontkende op zijn laatste persconferentie president te willen worden. „Dat is niet aan mij om te beslissen”, zei hij. „Dat is aan de partij.” Zuma zong vorig jaar dagen achtereen „niemand houdt me tegen” voor de rechtbanken waar hij terechtstond voor verkrachting en corruptie. Maar wie daarin presidentiële ambities hoorde, ziet ze vliegen.

Het vooruitzicht van Zuma als president („goed douchen na seks met een seropositieve vrouw”) leidde voor de jaarwisseling tot de lancering van een kandidaat die eigenlijk over datum is. Het provinciaal bestuur van het ANC in de Oostkaap, de geboorteplek van de partij, nam een resolutie aan waarin president Mbeki wordt gevraagd voor een derde termijn partijvoorzitter te worden. Mbeki heeft niet publiekelijk gereageerd. Maar volgens politiek commentator Vukani Mde van The Weekender is de mogelijkheid niet ondenkbaar. „Dan zouden we de unieke situatie krijgen dat de voorzitter van de regeringspartij iemand anders is dan de president van het land. Mbeki zou dan zijn opvolger zelf aanwijzen, terwijl hij op de achtergrond aan de touwtjes blijf trekken”, zegt hij desgevraagd.

Die situatie bestaat al in buurland Namibië. Daar droeg Sam Nujoma in 2005 de macht over aan zijn rechterhand Hifikepunye Pohamba. Maar Nujoma bleef voorzitter van de regeringspartij Swapo. Vorige maand werd pijnlijk duidelijk wat dat betekent voor de machtsverhoudingen in het land, toen de autocolonne van president Pohamba de weg kruiste van de limousines die Nujoma en zijn familie vervoerde. De chauffeurs van Pohamba doken de berm in en lieten Nujoma keurig voorgaan.

De vacature van partijvoorzitter heeft een aantal voorwaarden die nergens op schrift staan maar die iedereen binnen het ANC kent. De volgende voorzitter hoeft niet per se een ideologisch programma te hebben, hij moet vooral de partij kunnen lijmen. „Daarmee staat Zuma in feite buitenspel”, zegt partij-ideoloog en oud-ambassadeur Raymond Suttner. „Het ANC is niet alleen een politieke partij, maar een beweging, een organisatie die eenheid wil. Leg je oor te luisteren op het platteland en de mensen zeggen: Zuma maakt de organisatie kapot, daar kan ik niet op stemmen.”

Er gaan ook stemmen op in het ANC dat de volgende leider geen Xhosa uit de Oostkaap moet zijn, zoals Mandela en Mbeki. „We willen voorkomen dat we ervan worden beschuldigd een tribale partij te zijn”, zegt een lid van het dagelijks bestuur van het ANC die anoniem wil blijven. Vooral onder de aanhang van Jacob Zuma, een Zulu, is die beschuldiging vaak te horen. Deze voorwaarde vergroot de kans van Tokyo Sexwale, die werd geboren in Soweto. Maar ook de naam van Cyril Ramaphosa (een Venda) duikt weer op. De oud-vakbondsleider was de man die Mandela het liefst als zijn opvolger had gezien. Toen Mbeki door een felle lobby toch de meeste stemmen kreeg van de partij, verdween Ramaphosa in de zakenwereld, waar hij net als Sexwale multimiljonair werd. Als hem gevraagd wordt over een mogelijke terugkeer naar de politiek, zegt Ramaphosa: president? Wie? Ik?

Niet alleen de kandidaten houden hun kruit droog, ook de leden die in december op het ANC-congres hun man moeten aanwijzen. „De leden zoeken naar beloning, naar baantjes, en macht en moeten uitkijken zich te liëren aan de verkeerde kandidaat”, zegt ideoloog Suttner. „Patronage is het ANC binnengeslopen. Het gaat al lang niet meer over ideologie. Er is in de afgelopen jaren veel veranderd.”