Kiezen tussen vechtersbaas en vrijheidsstrijder

Op het literatuurfestival Winternachten wordt een licht geworpen op de dunne scheidslijn tussen goed en kwaad in oorlogstijd.

Op papier lijkt het leuk: een historisch onderzoek vertalen naar een avond film, muziek en literatuur. Zo wilde Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie haar jongste onderzoek, Van Indië tot Indonesië, over de dekolonisatie, gisteravond feestelijk presenteren op literatuurfestival Winternachten. Maar het onderwerp blijkt te specifiek om een breed publiek te behagen. Dat ligt ook aan sommige gasten die de verwachting niet waar maken.

Schrijfster Nukila Amal, die in 2003 in Indonesië succesvol debuteerde met de roman Cala Ibi, zou zich bijvoorbeeld „verplaatsen in de tijd” en „het verleden bekijken door de ogen van haar vader”. In plaats daarvan houdt ze een obligaat betoog over hoe verschillende generaties zich verhouden tot de geschiedenis van hun land.

Gelukkig droeg dichter Zeffrey Alkatiri daarna een paar prachtige gedichten voor over gewone mensen in oorlogstijd, fraai visueel omlijst door historisch filmmateriaal, waarop het snel veranderende Jakarta is te zien. De toelichting van Martien de Vletter van het NAi (Nederlands Architectuurinstituut), valt vervolgens wat uit de toon. Als zij naar de filmpjes verwijst, krijgt het publiek die niet opnieuw te zien, wat het nogal moeilijk te volgen maakt.

Moeilijk te volgen is ook Diantara masa lalu dan masa sekarang (‘Tussen verleden en heden’). De korte film uit 2001 van Eddie Cahyono (1977) toont de stand van zaken in Indonesië na de onafhankelijkheidsstrijd in 1949: een ontgoochelde oude man die zijn idealen in rook zag opgaan, en de jonge generatie – belichaamd door een piepjong, bloedfanatiek soldaatje – die niets anders wil dan vechten, maar geen idee heeft waarvoor. Door technische onvolkomenheden komt de fascinerende film echter volstrekt niet tot zijn recht.

Echt interessant wordt het pas bij het programmaonderdeel Goed en Fout, over de dunne scheidslijn tussen die twee in oorlogstijd. Acteur Martijn Apituley speelt in een mooie monoloog een oude man die terugblikt op zijn leven. Was hij nu vechtersbaas of vrijheidsstrijder? De twee liggen dicht bij elkaar, en toeval bepaalt vaak aan welke kant je staat. Ook schrijver en dichter Sitor Situmorang heeft een interessante visie op heldenmoed. In zijn aardige verhaal Kasim wordt een scharrelende ambtenaar in oorlogstijd door puur opportunisme uiteindelijk een held.

Het is te weinig om het programma te redden. Ondanks de saté en muziek in de foyer is de avond nauwelijks sfeervoller of verrassender dan de gemiddelde lezing over post-koloniaal Indonesië. En, helaas voor de organisatie, ook niet beter bezocht.

Winternachten duurt t/m 14/1. Inl. www.winternachten.nl

    • Herien Wensink