Gelukkige gezinnen

Wij hebben een droom. Wij hebben een droom vandaag. Wij dromen van de Ultieme Vertaling. Een vertaling die even onaanvechtbaar en onaantastbaar, definitief en ultiem zal zijn als het origineel. Een vertaling die geen hervertaling meer nodig zal hebben. Kan dat? Neem bijvoorbeeld de openingszin van Tolstojs Anna Karenina uit 1877, die op z’n letterlijkst vertaald luidt: ‘Alle gelukkige gezinnen lijken op elkaar, ieder ongelukkig gezin is ongelukkig op z’n eigen manier.’ In het Nederlands is deze knallende openingszin met z’n spreekwoordelijke karakter en cadans in de afgelopen honderd jaar op vele verschillende manieren vertaald, waarbij het een en ander opvalt.

‘In het geluk van verschillende menschen kan men bijna altijd eenige overeenkomst vinden. Daarentegen draagt ieders leed een afzonderlijk karakter.’ (J.L. van der Moer, 1913)

‘Alle gelukkige families hebben een zekere overeenkomst. Daarentegen is iedere ongelukkige familie op een eigen manier ongelukkig.’ (anoniem, rond 1930)

‘Het geluk van den een lijkt op dat van den ander, maar ieder ongeluk heeft zijn eigen bijzonder karakter.’ (anoniem, 1938)

‘Het geluk van de een lijkt op dat van de ander, maar ieder ongeluk heeft zijn eigen bijzonder karakter.’ (Jacob Leclée, 1947)

‘Het ene geluk lijkt altijd op het andere, maar elk ongeluk heeft zijn eigen kenmerken.’ (Halbo C. Kool, 1948)

‘Gelukkige families lijken op elkaar, maar ongeluk wordt door allen op eigen wijze gedragen.’ (A.M. Wasiltsjikow, 1960)

‘Alle gelukkige gezinnen lijken op elkaar, elk ongelukkig gezin is ongelukkig op zijn eigen wijze.’ (Wils Huisman, 1965)

‘Alle gelukkige gezinnen lijken op elkaar, elk ongelukkig gezin is ongelukkig op zijn eigen wijze.’ (Lourens Reedijk, 1990)

Wat kunnen wij hieruit leren? Allereerst hoe moeilijk het is om een kernachtig spreekwoord te maken. Tolstoj zelf is daar glansrijk in geslaagd, al had hij een heel boek tot zijn beschikking om de spreuk uit te leggen en aan de realiteit van de roman te toetsen. Als we de Nederlandse vertalingen chronologisch volgen, zien we dat ze met de tijd steeds beter worden, het Russisch getrouwer volgen en daarmee tegelijkertijd steeds Tolstojesker worden, en zo lijkt het wel, daarmee ook vreemd genoeg steeds minder gedateerd.

En toen kregen wij die droom: zou er dan toch een ultieme vertaling mogelijk zijn waaraan niet meer getornd hoeft te worden, een vertaling die als het origineel zelf is? Om met een omweg uit te komen op de letterlijkste vertaling, maar dan met ‘manier’ in plaats van ‘wijze’.

Misschien is het een stapje te ver, maar je kan hem zelfs nog ultiemer maken, door nog dichter tegen het Nederlands en de spreekwoordelijkheid aan te schurken en niet te zeggen dat alle gelukkige gezinnen op elkaar lijken, maar dat ze gewoon hetzelfde zijn, hoewel dat er dus strikt genomen niet staat in het Russisch: ‘Gelukkige gezinnen zijn allemaal hetzelfde, ieder ongelukkig gezin is ongelukkig op z’n eigen manier.’

Ga in discussie met Henkes en Bindervoet op hun weblog: www.nrc.nl/vertalie

    • Erik Bindervoet
    • Robbert-Jan Henkes