Gejaagd door de spoken

Jan Bredsdorff Foto Conserve Conserve

Jan Bredsdorff: Na hem – De buitenwereld in. Uit het Deens vertaald door Ingrid Hilwerda en Kim Snoeijng. Conserve, 298 blz. € 22,95

Een roman hoort overweldigend te zijn, je leest en staat met de rug tegen de muur: zo’n roman schreef de Deense auteur Jan Bredsdorff met de intrigerende titel Na hem – De buitenwereld in. Bredsdorff is de Deense vertaler van Amerikaanse auteurs, onder wie Paul Auster, en hij woont op Bali. Zijn roman is Europees en speelt zich af in Engeland, Duitsland en Frankrijk.

De Deense titel luidt kortweg Efter ham. Dus: Na hem. De toevoeging De buitenwereld in komt op rekening van de uitgever, en dat is een goede keuze. De vertalers Ingrid Hilwerda en Kim Snoeiing verdienen een compliment: ze hebben voor de barokke taal vol neologismen waardevolle equivalenten gevonden. De roman roept vergelijkingen op met het weergaloze cultboek Trainspotting van Irvine Welsh. De overeenkomst schuilt niet in het verhaal of de personages, maar vooral in de taal. Een goede roman creëert ook een nieuwe taal. En dat doet Bredsdorff. Met zijn taal overrompelt hij de lezer.

In het eerste hoofdstuk, ‘Nasleep’, staat de hoofdpersoon voor het raam van zijn appartement. Hij kijkt de lege straat in, waar een autobus doorheen rijdt. De leegte maakt hem onrustig. Deze man, Johnny Hurlum, heeft zojuist een moord gepleegd, een daad die zijn hele wereld overhoop gooit. De aanslag genereert een stroom van herinneringen, waarin het meisje April en de jongen met de reviaanse naam De Natte Knaap de hoofdrol spelen.

In psychologisch opzicht is Na hem een knap boek. Johnny Hurlum, verantwoordelijk voor een moord die hij ‘onbeduidend’ noemt, wil gestraft worden, de schuld op zich nemen, maar op ingenieuze wijze ontkomt hij aan vervolging. De rechters spreken hem vrij. En dan begint Hurlum met April en De Knaap aan een woeste tocht door West-Europa. Ze zijn op de vlucht, en weten eigenlijk niet eens waarom. Het zijn denkbeeldige spoken die hen obsederen. Spoken die doen denken aan de roman De witte raaf van Andrezj Stasiuk, waarin een stel mannen op de vlucht zijn voor imaginaire achtervolgers.

In Na hem - De buitenwereld in wordt het verhaal gedragen door de gedachtenwereld van Johnny Hurlum. In een fascinerende stroom van erotische fantasieën, herinneringen en verwarde gedachten over schuld jaagt het verhaal voort. De gelaagdheid van de roman is vergelijkbaar met Ulysses van James Joyce. Het verschil is dat Bredsdorff een prettig gevoel voor humor heeft. Een fragment uit de volgende zin, die trouwens anderhalve bladzijde lang is, is daarvan een goed voorbeeld. Er klinkt muziek die ‘de vreemde lichamen van de meisjes in het rond beweegt, nog meer PolyKosmische champagne en gelach’. In deze anderhalve bladzijde gebeurt zoveel tegelijkertijd, dat het niet is na te vertellen. De kosmos is polyvalent, veelzijdig en duizelingwekkend. Er is weleens gezegd dat je in taal nooit gelijktijdigheid kunt uitdrukken, omdat woorden lineair met elkaar zijn verbonden. Bredsdorff lukt het wél.

Humor en een absurd gevoel voor ironie schuilen ook in de dialogen. Voortgejaagd door zijn eigen spoken komt Hurlum in Zwitserland terecht, waar hij opnieuw van de moord wordt beschuldigd. De civiele Zwitserse ambtenaren onderwerpen hem aan een kruisverhoor. Dat gaat zo: „Bent u bekend met de Zwitserse wet?” En het optimistische antwoord luidt: „Nee, vertel!’.

De rusteloosheid jaagt Johnny, April en De Natte Knaap door Europa. Van de steden komen we niets te weten, wel van de gevoelens van het drietal. Waar ze ook zijn, er hangt een sfeer van regen, kilte, mist. Aan het slot ziet Johnny een hem bekend gezicht. Hij schrikt: het gelaat doet hem denken aan de vermoorde man. Dan krijgen we een grootse zin aan het eind die over de onuitputtelijke activiteit van de menselijke geest gaat. Dat is niet denken, aldus Bredsdorff en zijn personages, maar ‘rennen’. Dat is precies wat de mensen in dit meesterlijke boek van Bredsdorrf doen: rennen, op de vlucht zijn. Die tragische gejaagdheid schuilt niet alleen de handeling, ook in de taal. Gave, paginalange zinnen slingeren zich voort over de bladzijden en laten je ademloos achter.

    • Kester Freriks