Er was eens, in een diep en donker bos

Lydia Schouten, ‘Le Jardin Secret’

De bossen bewaren angstwekkende geheimen. In het donker baant een groepje mensen zich onzeker een weg tussen de boomstammen door. Ze sluipen, ze steken met takken in de grond, of ze hijsen elkaar op hun rug en verdwijnen dan, dieper het woud in. Als toeschouwer bevind je je in het centrum van de actie. De videobeelden worden rondom geprojecteerd, op vier grote schermen. Mensen lopen om je heen, verschijnen en verdwijnen van het ene scherm naar het andere. En als het beeld mistig wordt, licht in het midden van de ruimte een groene tegel op.

De video-installatie Le Jardin Secret (2006) van Lydia Schouten, te zien in de Rotterdamse MKgalerie, blijkt een dubbele bodem te hebben. Druk op de groene tegel, en plots maken de dwalende mensen een avontuur mee. Een vrouw, bedekt met bladeren, wordt opeens de buit van een mythische vogel. Het immense dier pakt haar op en vliegt weg. Hard valt ze weer terug, in de hoop bladeren waarin ze net nog lag te woelen. Dood, gezien het starende oog waarmee dit filmisch intermezzo eindigt.

Deze intermezzo’s zouden het predicaat ‘interactief’ waar moeten maken, maar doen dat niet. Je acties hebben geen daadwerkelijke invloed op de loop van het verhaal. Het lijkt er eerder op dat je de film af en toe even moet aanzwengelen. Maar mocht je daar geen zin in hebben, dan maakt dat voor de grotere verhaallijn niet uit. Alle mensen die het loodje leggen, spelen even gemakkelijk weer hun rol als het uitstapje achter de rug is. Je komt alleen wat meer te weten over de verschillende karakters. De dikke vrouw die je af en toe heimelijk een slokje uit een flacon ziet nemen, zien we even later, tijdens zo’n intermezzo, vluchten uit een vlammenzee die een klein boshutje totaal consumeert. Oorzaak en gevolg: alcohol is niet alleen brandbaar, maar kan ook leiden tot onverantwoord gedrag.

Niet elke gebeurtenis is zo voor de hand liggend: een vrijend stelletje wordt bruut gestoord in hun knuffelpartij door een kudde digitale wilde zwijnen met rode ogen. Toch is de symboliek duidelijk: geen seks voor het huwelijk, anders loopt het verkeerd af. Wilde zwijnen als deus ex machina, denderend over het doek, zijn in ieder geval nog geen uitgekauwd clichébeeld.

Je mag je afvragen of deze geheime tuin zelf niet ook een cliché is. De dolende mensen, de bizarre ongelukken, het zijn metaforen voor het leven met al zijn valkuilen. Maar het merkwaardige, deels onheilspellende karakter van de film redt het kunstwerk van een al te eenduidige betekenis. Le Jardin is vooral een onnavolgbare, spannende reis, waarin de hoofdrolspelers worden aangestuurd door onbekende impulsen. Hun interactie is vaak verwarrend en bizar. En de digitale dieren, zoals een zwerm bijen, een hert in het bos, of een roofvogel, zorgen voor een sterk surreëel element.

In dit videowerk treedt de kunstenaar zelf niet op. Lydia Schouten was in de jaren zeventig een van de eersten die ging werken met het medium videokunst. In die vroege films, zoals How does it feel to be a sex object (1979) of Romeo is Bleeding (1982), was Schouten zelf protagonist en presenteerde ze nadrukkelijk haar seksualiteit. Toch is ze ook anno 2006 niet ver verwijderd van haar feministische roots. Op foto’s die haar nieuwe videowerk vergezellen, zien we de kunstenaar terug. Op één ervan vlijt ze zich naakt tegen een knotwilg, als een vrouwelijke Sint Sebastiaan. En ook enkele tekeningen benadrukken de vrouwelijke seksualiteit: in een bos dat lijkt op dat uit de video, bevredigt een vrouwtje zichzelf terwijl ze je spottend aankijkt en brutaal je blik pareert.

In de loop van de jaren zijn Schoutens video’s meer en meer ontdekkingstochten door vreemde werelden geworden. Le Jardin is een allegorische vertelling, een waardeoordeel over de menselijke samenleving. Toch doet Schouten niet aan eenduidig preken. Ze voert je mee in een vreemde wereld, met vreemde beelden die prikkelen en nieuwsgierig maken. Het werk zit cinematografisch goed in elkaar, spanningsopbouw en acties wisselen elkaar af. Ongrijpbaar is het wel, die geheime tuin, maar geen moment wordt ’t saai.

Le Jardin secret. Video, foto’s en tekeningen van Lydia Schouten. T/m 11/2 in MKgalerie, Witte de Withstraat 53, Rotterdam; Inl: 010-2130991, www.mkgalerie.nl.
    • Machteld Leij