Als mister Spock stopt, speel je hem toch zelf?

Onder invloed van Lord of the Rings verdringt fantasy sciencefiction.

Maar Star Trek blijkt een eigen leven te leiden op het web en in de huiskamer.

De cast van de door student Robin Hiert geproduceerde (of beter: te produceren) internetserie Star Trek Armada. Foto’s Fan Trek Productions Star Trek Fan Trek Productions

Ergens in het heelal is altijd wel een aflevering van Star Trek op televisie, soms ook in Nederland. Maar na meer dan 700 afleveringen bestaat Star Trek niet meer. Veertig jaar na de eerste avonturen in 1966 van Captain Kirk, zijn technicus ‘beam me up’ Scotty en natuurlijk mister Spock met de puntoren, is het allerlaatste deel opgenomen.

Star Trek is een avonturenserie over ruimtereizigers in de toekomst. Sciencefiction dus. Aardbewoners zwerven in een raket door het heelal op zoek naar nieuwe culturen. Ontdekkingsreizigers die gaan waar nog niemand eerder ging. Soms ontmoeten ze vriendelijke beschavingen, soms moeten ze vechten met afschuwelijke gedrochten. Altijd zijn er verhalen over vriendschappen en spanningen tussen de bemanningsleden.

Het leek voorbij toen in 2005 de televisieserie werd beëindigd. Maar de fans laten het er niet bij zitten. Ze maken gewoon nieuwe afleveringen die op internet te bekijken zijn. En dat gebeurt massaal. Een Amerikaanse groep zegt dat de verhaaltjes die ze gefilmd hebben al 30 miljoen keer zijn bekeken. Aan nieuwe afleveringen wordt gewerkt. Ook in Nederland zijn fans druk bezig met het maken van een eigen Star Trek-avontuur.

Wat is die fascinatie met Star Trek? Dat de serie iets bij mensen losmaakt, was al in 1966 duidelijk. Niet dat iedereen massaal voor de buis kroop om de hanige Captain Kirk in zijn primitieve decors knappe vrouwelijke aliens te zien verleiden. Tv-zender NBC en producent Paramount Pictures vonden de kijkcijfers in 1968 zelfs zo laag dat ze de productie staakten. Internet was toen nog sciencefiction, maar via de post kwam zo’n massaal protest dat er een derde seizoen werd gemaakt.

De avonturen hebben veel extra’s te bieden, leggen wetenschappers als Stephen Hawking, die zelf ooit een rolletje speelde, nog steeds graag uit. Zo ging Star Trek een ingewikkeld verhaal over complicaties bij het reizen door de tijd (je kunt jezelf tegenkomen) nooit uit de weg. Ze hadden vanaf het begin prachtige gadgets als een communicator waarmee je vanuit je hand met de anderen kon praten: dertig jaar voor het mobieltje. Of enge wezens zoals de Borg, die hele beschavingen assimileren en gelijkschakelen. Wat je aan het denken zet over nazisme en de expansie van de Amerikaanse manier van leven.

Ook de Nederlandse natuurkundige Carlo Beenakker vond het „als jochie” al een leuke serie. Hij was vooral fan van Star Trek: Deep Space Nine, dat over een ruimtestation gaat in een uithoek van het heelal. Beenakker: „Daarin zijn de karakters het meest uitgediept. Het was ook de eerste serie met een zwarte man als kapitein.”

Nu gebruikt hij Star Trek in lezingen om moderne concepten uit de natuurkunde uit te leggen. Een andere Nederlandse natuurkundige, Nobelprijswinnaar Gerard ’t Hooft, gaat in zijn nieuwe boek Planetenbiljart tekeer tegen zulk gebruik van sciencefiction. Iets als tijdreizen kan gewoon niet volgens de wetten van de natuurkunde en zal ook nooit kunnen, schrijft hij. Het argument dat er nog veel ontdekt kan worden en dat we immers 500 jaar geleden nog dachten dat de aarde plat was, veegt hij van tafel. De wetten van Newton staan al meer dan 300 jaar fier overeind en we weten nu onvergelijkbaar veel meer dan de tijdgenoten van Columbus.

Beenakker is het met ’t Hooft eens dat je natuurkundige wetten niet kunt veranderen. „Als iets nu niet kan, zal het nooit kunnen. Maar je moet sciencefiction met een korrel zout tegemoettreden, anders heeft het geen zin. Natuurlijk zit er fiction in Star Trek, zoals dat je door een wormhole niet met een heel schip naar en andere plaats in het heelal kan reizen, zoals door het Suezkanaal. Maar de fictie van beam me up is wel werkelijkheid geworden. Met kleine deeltjes als fotonen is teleportatie nu mogelijk. Op een gegeven moment lukt het misschien met 10 of 1.000 tegelijk. Een mens heeft er echter een miljard, dus dat zal niet lukken. Maar het principe is interessant om over na te denken.”

Beenakker gaf anderhalf jaar geleden op het popfestival Lowlands een lezing over ‘Science en Fiction van Star Trek’. „Dat was het hoogtepunt van mijn carrière. Ik stond als een popster in een volle tent. Leuker dan een Nobelprijs!”

Niet alleen natuurkundigen zeggen ‘trekkies’ te zijn. Filosoof Ad Verbrugge baarde opzien door in het tv-programma Zomergasten openlijk te bekennen een fan te zijn. Zijn collega bij de VU Annemie Halsema is ook liefhebber, vooral van Star Trek: Voyager met kapitein Kathryn Janeway. „Het is een van de meest filosofische series die ik ken. Op het gebied van sociale filosofie is interessant dat het ruimteschip een multiculturele bemanning heeft die met elkaars eigenaardigheden moet omgaan. En in de ruimte ontmoeten ze nog veel andere culturen, zowel vreedzame als gewelddadige”, zegt Halsema.

De serie behandelt naast sociale ook ethische thema’s. „Een aflevering ging over de vraag of je iemand verantwoordelijk kunt stellen voor wat een voorvader heeft gedaan. De kloon van een misdadiger werd berecht. Het zijn haast onoplosbare vragen waar ik zelf geen antwoord op heb – filosofen stellen immers vooral moeilijke vragen. Maar alle facetten van het probleem kwamen aan de orde.” Halsema vindt Star Trek bovendien „prettig politiek correct. Het is erg leuk om een serie te zien met een vrouw als captain.”

Star Trek heeft de wereld misschien wel een beetje beter gemaakt. Met een vrouw als kapitein doorbrak de serie niet voor het eerst een grens. Dat deed captain Kirk al toen hij zijn zwarte luitenante Uhura in de aflevering Plato’s stiefkinderen een kus gaf. Het was de eerste interraciale kus op de Amerikaanse televisie en er werd in 1968 schande van gesproken.

Dat, mede dankzij zulke daden, de herhalingen met captain Kirk in de jaren zeventig prima scoorden in de moeilijk bereikbare doelgroep ‘mannen tot 45 jaar’, bleef niet onopgemerkt bij de commerciële tv-zender NBC en producent Paramount. Toen de Star Wars-films van George Lucas in 1978 aantoonden dat er een enorm publiek was gekomen voor sciencefiction, kwam Star Trek in 1979 terug als speelfilm en in 1987 als nieuwe televisieserie. Sinds Star Trek: The Next Generation (zie hiernaast voor de hele Trek-stamboom) is de serie niet meer van de tv weggeweest.

Toch lijkt de serie nu te verdwijnen. Toen de producenten in 2004 bekendmaakten dat ze zouden stoppen met de nieuwste incarnatie, Star Trek: Enterprise, leidde een reddingsactie van fans – nu wel massaal op internet – tot een verlenging. Maar toen de kijkersaantallen nog steeds te klein bleven, ging de Star Trek in 2005 definitief ten onder. Bestuurslid Frank Maurits van Nederlands grootste fanclub The Flying Dutch merkt de gevolgen daarvan. Zijn club is in korte tijd teruggevallen van een paar duizend naar 950 leden. Volgens hem omdat er geen nieuwe afleveringen meer op tv zijn, maar ook omdat de smaak van het publiek veranderd is. „Onder invloed van The Lord of the Rings is er sinds vijf jaar een verschuiving gaande van sciencefiction naar fantasy.”

Maar er is nieuwe hoop voor de Trekwereld. Film- en tv-wonderkind JJ Abrams (Alias, Lost, Mission Impossible 3) gaat de inmiddels elfde Star Trek-film maken. En als die volgend jaar uitkomt, is de tijd vast weer rijp voor een nieuwe tv-serie.

    • Dirk Limburg