Nu is het wachten op een rechtszaak

Precies vijf jaar geleden werd op Guantánamo Bay een terreurgevangenis geopend.

De stand: 400 gevangenen, 10 aanklachten, 0 uitspraken.

Makkah 12793 km: de afstand van Guantánamo tot Mekka. Foto’s AFP, AP A sign painted on the concrete of the recreation area marks the distance to Mecca 10 January 2006 at the Guantanamo Bay US Naval Base in Cuba. Military trials for two "war on terror" detainees start 11 January 2006 at Guantanamo amid a new wave of criticism of the camp and its courts. Only nine of the 500 detainees currently held in Guantanamo have been formally charged. AFP PHOTO/POOL/Michelle SHEPHARD AFP

Nog voor de eerste vermeende Al-Qaeda- en Talibaanstrijders op 11 januari 2002 op de Amerikaanse marinebasis Guantánamo Bay aankwamen, was de gevangenis al omstreden. Want waarom moesten de krijgsgevangenen uit de oorlog in Afghanistan helemaal naar Cuba worden gebracht? Regeringen, de VN-Hoge Commissaris voor de Mensenrechten en organisaties als Amnesty International noemden de transporten ‘wreed, inhumaan en vernederend’. De gevangenen werden verdoofd en kregen kappen over hun hoofden om hen van hun omgeving af te sluiten. En dat beeld werd versterkt toen de eerste foto’s van de terreurgevangenis werden vrijgegeven: geboeide, geblinddoekte en in oranje overalls gestoken mannen zaten in de Cubaanse hitte in de open lucht in kooien vast.

Dat was vijf jaar geleden. Sindsdien is er volgens de Amerikaanse regering veel veranderd. Er zijn cellencomplexen gebouwd, de meeste gevangenen hebben toegang tot een advocaat, het Internationale Rode Kruis waakt over hun welzijn en bij goed gedrag krijgen ze privileges (zoals boeken of pizza). De helft van de oorspronkelijk bijna 800 gevangenen is vrijgelaten.

Onder degenen die nog vastzitten, zijn „zeer gevaarlijke” mensen, zegt Sandra Hodgkinson van het Office of War Crimes van het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken en voormalig militair aanklager. In een telefonisch interview onderstreept ze dat Guantánamo een „essentieel gereedschap is in de oorlog tegen terreur. De ondervragingen van de gevangenen zijn instrumenteel gebleken bij het verstoren en voorkomen van belangrijke nieuwe terreuracties.”

Vijf jaar Guantánamo Bay heeft de internationale rechtsgang juist slechter gemaakt, menen mensenrechtenorganisaties en advocaten van de gevangenen. Want van de bijna 400 mannen die nog vast zitten zijn er slechts 10 aangeklaagd. De rest – technisch gezien nog steeds verdachten totdat hun schuld is bewezen – zit na vijf jaar nog steeds in onzekerheid: ze weten soms niet waarom ze gevangen zitten, hebben sporadisch briefcontact met familie en vooral geen idee wat de toekomst zal brengen.

Bovendien worden de mannen vernederd, seksueel geïntimideerd, uit hun slaap gehouden en mishandeld, blijkt uit verhalen van oud-gevangenen. Dit werd in 2004 bevestigd in rapporten van de federale recherche (FBI) en in verslagen van het Rode Kruis. Zeker 41 gevangenen hebben een poging tot zelfmoord gedaan, er zijn opstanden en rellen geweest in de gevangenis en tientallen gevangenen zijn in hongerstaking geweest. Nog 11 van hen wordt via sondes voedsel toegediend.

Er is in vijf jaar niets veranderd, meent Clive Stafford Smith, advocaat van 40 gevangenen en juridisch directeur van de Britse organisatie Reprieve. Per telefoon: „De laatste keer dat ik er was, in december, zag ik de gevangenen depressiever raken. Het bewakingsregime is strikter geworden sinds drie zelfmoordpogingen slaagden. Maar vooral: ze hebben geen hoop meer. En dan moet ik nog steeds een echte terrorist tegenkomen. Ik twijfel er niet aan of er één of twee echte terroristen gevangen worden gehouden, maar de meerderheid is dat niet.”

Ook Rob Freer van Amnesty International vindt dat je niet mag spreken van een verbetering. „Na de onthullingen over mishandelingen in 2004 zijn ondervragingstechnieken verbeterd, maar sommige gevangenen zitten echt al vijf jaar vast zonder dat ze weten hoe lang het nog gaat duren. Je vraagt je af wat dat met je geestelijke gezondheid doet.”

Recht dat wordt vertraagd, is recht dat wordt ontzegd, vindt Freer. Juridische strijd, tot aan het Hooggerechtshof, zorgde ervoor dat zittingen van militaire commissies (een soort oorlogstribunalen) werden opgeschort. De gevangenen die zijn aangeklaagd, konden daardoor nog niet worden berecht. Het Hof bepaalde dat de commissies ongrondwettelijk waren en in strijd met het internationaal recht, onder meer omdat de verdachten geen volledige inzage zouden krijgen in het bewijs tegen hen.

Nieuwe wetgeving heeft ervoor gezorgd dat de commissies wel worden ingesteld – al moet de rechter de juridische haalbaarheid nog toetsen – en de regering-Bush komt snel met nieuwe regels over hoe de gevangenen zouden moeten worden berecht door de militaire commissie, vertelt Hodgkinson van het Office of War Crimes. „Dan kunnen we vooruit.”

Stafford Smith en Freer betwijfelen of door de militaire commissies de omstandigheden voor de gevangenen zullen verbeteren. Bovendien, zegt Stafford Smith, „zijn het kangaroo-courts (nep-rechtzittingen)”. Freer wijst erop dat het nog steeds zo is dat terreurverdachten veroordeeld kunnen worden op basis van bewijs dat onder dwang is verkregen, of zonder dat hij, of zijn advocaat, inzicht krijgt in de bewijzen. Ook de communicatie tussen advocaat en cliënt is niet vertrouwelijk. „Guantanamo zou over rechtvaardigheid en recht gaan”, zegt hij. „Maar het duurt nu al vijf jaar: waar is de gerechtigheid voor de gevangenen en hun families?”

Een oplossing zou de ontmanteling van Guantánamo Bay zijn, zeggen alle partijen. Ook de VS zeggen „niemand oneindig te willen vasthouden”. De Amerikanen laten al regelmatig gevangenen vrij, of dragen ze over. Met de geplande bouw van een nieuw, 125 miljoen dollar kostende rechtbank, is ontmanteling niet nabij. Desondanks zegt Hodgkinson dat „de president duidelijk is geweest: we werken richting de dag dat we Guantánamo kunnen sluiten.”

Maar, geeft Hodgkinson toe, het terugsturen van de gevangenen naar hun thuislanden – die herfst vorig jaar door de commandant van de basis nog werden omschreven als bommenmakers en terroristen – is „moeilijker en uitdagender” dan de VS dachten. „Veel regeringen zeggen ‘Sluit Guantánamo’, maar als we mensen willen overdragen zijn deze regeringen onwillig of proberen ze diplomatiek tijd te rekken.” Volgens haar zijn „ongeveer honderd” gevangenen klaar om vrijgelaten te worden. Naar schatting 40 tot 70 zullen uiteindelijk worden berecht.

Stafford Smith en Freer denken dat het nog lang kan duren voordat de zittingen beginnen. De gevangen blijven hopen op een einde aan de onzekerheid en hun families wachten op nieuws. Stafford Smith: „Een door het Amerikaanse leger gecensureerde ansichtkaart kan nooit een vervanging zijn van een knuffel.”

    • Titia Ketelaar