Nicolaes Berchem

Iemand die zich bezighoudt met de kunst en cultuur van Italië en regelmatig naar dat land reist, heet al gauw ‘Italianisant’. Het is daarom opvallend dat een van de grootste Italianisanten van de zeventiende eeuw, schilder Nicolaes Berchem, hoogstwaarschijnlijk nooit voet heeft gezet in Italië. Berchem reisde, te zien aan enkele schilderijen waarin het kasteel van Bentheim voorkomt, tot vlak over de grens met Duitsland, maar kennelijk is het daarbij gebleven. Toch hebben veel van de landschappen op zijn schilderijen een uitgesproken on-Nederlandse karakter. Glooiend terrein met hoge heuvels op de achtergrond, bevolkt door veedrijvers en herders met een gouden avondlicht dat zuidelijke warmte doet vermoeden. Ruïnes van gebouwen zoals die uit de Romeinse oudheid bekend zijn, verwijzen naar Italië.

Nicolaes Berchem (1621/22-1683) was geboren in Haarlem, en bracht zijn loopbaan grotendeels daar en in Amsterdam door. Hij was de zoon van de stillevenschilder Pieter Claesz, die hem waarschijnlijk de grondbeginselen van het schildersvak heeft bijgebracht. Als leerling van onder meer de landschapschilder Jan van Goyen en de historieschilders Claes Moeyaert en Pieter de Grebber, ontwikkelde Berchem zich tot een veelzijdig en buitengewoon productief kunstenaar. Het Frans Halsmuseum in Haarlem toont van de meer dan 850 schilderijen die nog van zijn hand bekend zijn, een selectie van zo’n vijftig werken en ook vijftig tekeningen en prenten. Zijn grootste succes was postuum: in de achttiende eeuw was vooral in Frankrijk het werk van Berchem zeer gewild en in de negentiende eeuw steeg ook in Nederland de waardering voor het ‘typisch Nederlandse’ aspect van genrevoorstellingen en landschappen.

Nicolaes Berchem; in het licht van Italië t/m 15 april Frans Hals Museum, Groot-Heiligland 62, Haarlem. Di-za 11-17u, zo 12-17u.