Kruisen mens en dier: handig maar eng

De doorgaans liberale Britten durfden vandaag nog niet te beslissen of je een embryo mag maken van een koe of konijn en een mens. De Nederlandse wet geeft de wetenschap veel vrijheid.

Hester van Santen

Als de Londense hoogleraar Chris Shaw in de herfst hoort dat hij géén gecombineerde embryo’s van een koe en een mens mag maken, kan hij gewoon uitwijken naar Nederland. Want wat in het Verenigd Koninkrijk binnenkort wellicht verboden is, mag hier wel. Een mens-dier-hybride is volgens de Nederlandse wet geen embryo - en dus zijn er geen problemen. Maar er is wel discussie. De Maastrichtse hoogleraar medische ethiek Guido de Wert, die in 2006 de Embryowet mede evalueerde: „Deze redenering zet de deur open voor ongecontroleerd onderzoek op dit gebied.”

Vandaag stelde de doorgaans liberale Britse embryo-autoriteit de beslissing uit over een principiële kwestie die op de agenda stond: wil het land toestemming geven voor onderzoek naar gecombineerde mens-dier-embryo’s? De Chinese onderzoekster Hui Zhen Sheng maakte begin 2003 in het vakblad Cell Research bekend maakte dat zij menselijk DNA had ingebracht in de eicel van een konijn en zo een embryo had gemaakt. Sindsdien zijn dit soort hybriden realiteit. Dat is zeker te merken in het Verenigd Koninkrijk, dat geen verbod heeft op het maken van menselijke embryo’s voor experimenten. Twee onderzoeksteams hebben een aanvraag lopen voor onderzoek naar vergelijkbare studies als die van Sheng, met gefabriceerde mens-dier-embryo’s. Chimaera’s heten ze, naar monsters, (deels geit, slang en leeuw) uit de Griekse mythologie.

Maar ethisch is het werk omstreden, merkte de Britse regering die van ‘behoorlijk ongemak bij het publiek’ spreekt. In de kranten heet dat het gevoel al de yuk-factor. Dieren en mensen kruisen voelt voor velen gewoonweg niet goed. De regering, bezig met een herziening van de Britse embryowet uit 1990, is daarom van plan om het maken van chimaeren in ieder geval tijdelijk te verbieden. Dus krabde de Human Fertilisation & Embryology Authority achter haar oor of het de lopende aanvragen wel moet goedkeuren. Vanochtend maakte de autoriteit echter bekend dat ze geen overhaaste conclusies neemt. Wordt vervolgd, in het najaar.

De Nederlandse stamcel-expert Christine Mummery: „De wetenschappelijke literatuur op dit gebied is nog heel dun, want het werkt technisch gewoonweg niet goed. Maar dat wil niet zeggen dat het niet kan, en dus wilden Britse laboratoria met veel ervaring op kloongebied opstarten.”

De techniek waartegen de Britten ‘yuk’ zeggen, is een variant op de techniek waarmee twaalf jaar geleden het schaap Dolly gekloond werd (zie tekening). Het embryo van Dolly kwam tot stand door een eicel van een schaap leeg te halen, en die te vullen met het lichaams-DNA van Dolly’s ‘kloonmoeder’. Dat DNA kwam uit een uiercel, maar kan in principe uit elke lichaamscel gehaald worden.

En het DNA kan ook van een mens komen, om een menselijke kloon te maken. Het is de laatste jaren een veelgenoemde utopie geworden van het stamcelonderzoek. Stap één: neem, bijvoorbeeld, een Parkinson-patiënt. Stap twee: maak met zijn DNA een kloon en haal er embryonale stamcellen uit. Stap drie: kweek zo nieuwe hersencellen en spuit die in bij de patiënt. In de praktijk komt de techniek nog niet verder dan stap één. Alleen de Koreaan Woo Suk Hwang kon stap twee, maar alleen cum fraude.

Er valt voor onderzoekers dus heel wat experimenteel kloonwerk te verrichten. Maar van harte gaat het niet. De meeste landen, ook Nederland, kennen een verbod. De landen waar het wel mag – onder meer Zuid-Korea, België en het Verenigd Koninkrijk – kampen met praktische problemen. Want hoe kom je aan menselijke eicellen om DNA van de donor in te klonen? Om vrouwen extra te laten ovuleren, zijn vervelende hormoonbehandelingen nodig. Dat is waarom Shaw en andere Britse wetenschappers de eerste kloonstappen niet willen zetten met menselijke, maar met dierlijke eicellen. Mummery: „Van een koe kun je gemakkelijk eierstokken uit het slachthuis halen en daarvan in het lab eicellen rijpen. Dan heb je in twee dagen honderden eicellen.”

De chimaera die dat oplevert, is voor meer dan 99 procent menselijk. Het beetje DNA dat buiten de kern ligt in de mitochondriën, is dierlijk. Shaw: „Er gaat geen enkel dier gemaakt worden.” Afgaand op eerdere experimenten met hybriden tussen verschillende dieren is zo’n mix-embryo niet levensvatbaar, en sowieso zijn de Britten niet van plan om de embryo’s langer dan veertien dagen in leven te laten.

In Nederland zou zo’n experiment wel verder mogen gaan. De Gezondheidsraad en de evaluatiecommissie van de Embryowet adviseerden om het onderzoek onder die wet te laten vallen, zodat het door de Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek op nut en ethisch gehalte beoordeeld zou moeten worden. Het kabinet zag daar echter van af. Het gaat ervan uit dat die embryo’s niet levensvatbaar zijn, „en dan niet kunnen worden geacht embryo’s te zijn in de zin van de Embryowet”, schreef staatssecretaris Clémence Ross-van Dorp de Tweede Kamer. Als de resultaten met de hybriden beter worden, kan de wetgeving alsnog aangepast worden, voegde zij vorig jaar toe.

Nog geen Nederlandse onderzoeker heeft zo’n voorstel ingediend. Ook wereldwijd loopt het onderzoek niet hard, zegt Mummery. Hoewel Nature Medicine vorige jaar een lovend portret van de Chinese onderzoeker Sheng publiceerde, draaide de overheid de geldkraan toe en publiceerde ze nog geen vervolgonderzoek over chimaera’s. Maar sommige Britse kranten zien gevaar voor de medische vooruitgang. The Times: „Ongeneeslijk zieke patiënten wordt mogelijk hun eerste effectieve behandeling ontzegd.”