Een toezegging is niet meer genoeg

Vught maakt zich al een jaar ernstig zorgen over de brandveiligheid van de gevangenis in de gemeente. Dat blijkt uit brieven naar de beheerders van het complex. „Wij laten de exacte invulling hiervan aan u over.”

Het luchten van gevangenen is eigenlijk ook een ontruimingsoefening, vindt de gevangenisdirectie van Vught. Personeel gebruikt bewust wiggen om brandwerende deuren open te houden, soms verwijderen ze drangers. De gemeente maakt zich „grote zorgen”.

Een nieuwe cultuur, dat wilde Gijs Wouters, de baas van de Nederlandse gevangenissen. Tijdens de najaarsconferentie van gevangenisdirecteuren keek hij eind vorig jaar terug op de nasleep van de brand op het detentiecentrum Schiphol. Wouters pleitte voor het „versterken van het veiligheidsbewustzijn”. Veiligheid moest „prioriteit nummer één” worden. Als dat bij de Schipholbrand zo was geweest, waren er tenslotte „minder of geen doden gevallen”, zei de Onderzoeksraad voor Veiligheid.

In Vught heeft dat pleidooi niet geleid tot een tevreden gemeente. De waarnemend burgemeester noemde een deel van de Vosseveld-gevangenis deze week publiekelijk „extreem onveilig” – na bijna een jaar discussies tussen gemeente, de gevangenis en het rijk over het verbeteren van de brandveiligheid. In dit deel van de gevangenis zitten de gevaarlijkste gedetineerden van Nederland. De Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) blijft brandrisico’s lager inschatten dan het lokale bestuur, zo blijkt uit stukken van de gemeente.

Meer aandacht voor brandveiligheid was de belangrijkste les die de DJI moest leren na de Schipholbrand, waarbij elf gedetineerden omkwamen. Na elf maanden concludeerde de Onderzoeksraad voor Veiligheid dat de DJI de hoofdverantwoordelijke was. Na de brand bleek dat de gemeente Haarlemmermeer herhaaldelijk had gewezen op de gebrekkige brandveiligheid van het detentiecentrum. Volgens de Onderzoeksraad negeerde de DJI die signalen.

De conclusies leidden tot het aftreden van twee ministers en tot een reorganisatie bij de top van Justitie. Ook de burgemeester van Haarlemmermeer vertrok. De raad ontdekte meer problemen in gevangenissen. Alle gebouwen die bestonden uit unitbouw waren volgens de raad brandonveilig, bij acht (waaronder die in Vught) waren volgens het kabinet binnen één maand „urgente maatregelen” nodig. Van de 103 gevangenissen bleken er acht helemaal geen gebruiksvergunning te hebben.

Verschillende gemeenten dreigden na het rapport van de raad met het sluiten van gevangenissen als de DJI niet direct maatregelen zou nemen. Sommige burgemeesters vertelden onder druk te zijn gezet om snel cellen te bouwen. De veiligheid stond op de tweede plaats.

De gemeente Vught maakt zich al bijna een jaar ernstig zorgen over de brandveiligheid van de gevangenis, blijkt uit brieven naar de beheerders van het complex. Uiteindelijk schreef Vught eergisteren aan de minister van Justitie en de gevangenisdirecteur dat het een deel van de gevangenis zou „verzegelen” als de gevangenen daar niet binnen een week verplaatst zouden worden. Een groot deel van de rest van de cellen zou alleen „tijdelijk en onder strikte voorwaarden” gebruikt mogen worden.

De meningsverschillen tussen Vught en de DJI – die nu overigens heeft toegezegd de gevraagde maatregelen uit te voeren – blijken het sterkst uit de reacties van de ministers van Justitie en VROM (samengevat door de gemeente) nadat Vught op 5 december liet weten dat ze de problemen in de gevangenis nu echt gingen aanpakken.

Vught stelt „plotseling en onverwacht” nieuwe voorwaarden aan de brandveiligheid, terwijl er „in het verleden verwachtingen zijn gewekt”, klagen de ministers. De gemeente antwoordt daarop dat de Schipholbrand wel aanleiding geeft om opnieuw naar de brandveiligheid te kijken.

Van het argument dat er een plan is om de brandveiligheid te verbeteren lijkt de gemeente niet onder de indruk: „Wij gaan er van uit dat de genoemde planning wordt gehaald en dat eventuele afwijkingen ten opzichte van de planning tijdig en schriftelijk worden gemeld. Voorts gaan wij er van uit dat een gebouw pas in gebruik genomen wordt nadat een volledige aanvraag om gebruiksvergunning is verleend en nadat schriftelijk toestemming is verleend.”

Over unit 1 – waar zich ook de landelijke terroristenafdeling bevindt – heeft de gemeente „helaas en ten onrechte” de situatie „verkeerd beoordeeld”, vindt het rijk. Het gaat dan om de volgens de gemeente „extreem onveilige” terroristenafdeling, die binnen een week ontruimd moet worden. De beoordeling van de gemeente is meer „op gevoel dan op feiten gebaseerd”. Nee, zegt Vught: „In deze rapporten staan feiten, geen gevoelens.”

Volgens de ministers doet de gevangenis in Vught sinds de eerste problemen in maart 2006 van alles om de brandveiligheid te verhogen. Er zijn verbouwingsplannen, nieuwe veiligheidsvoorschriften en trainingen. Er gebeurt veel, beaamt de gemeente. Maar het is niet genoeg.

De correspondentie geeft een inkijk in de gevolgen van de Schipholbrand: een gemeente die nauwgezet het navolgen van de regels controleert, geen genoegen meer neemt met alleen toezeggingen, en bezwaren van de gevangenis over de te nemen maatregelen naast zich neerlegt. Een voorbeeld is de klacht van de gevangenis dat het „niet reëel is” dat er elke vier minuten een volledige inspectieronde door alle gebouwen met cellen moet zijn, omdat daar dan 60 man personeel voor nodig is. Het antwoord van de gemeente: een brand moet, ook zonder brandmeldinstallatie, nu eenmaal binnen vier minuten ontdekt worden. „Wij laten de exacte invulling hiervan aan u over.”

De DJI laat weten dat de gemeente steeds nieuwe en soms onnodig hoge eisen stelt en te weinig begrip heeft voor de moeilijke omstandigheden waarin gevangenissen hun werk moeten doen.

    • Derk Stokmans