De stofzuiger buigt: pijpleiding vol olie

Wit-Rusland profiteerde jarenlang van goedkope Russische energie.

„Als we gas geven is dat omkopen, als we marktprijzen vragen is het chantage.”

De Russische president Poetin (rechts) ontmoette zijn Wit-Russische collega Loekasjenko in december in een – mislukte – poging een oplossing te bereiken voor een slepend conflict over energieprijzen. Foto Reuters Russia's President Vladimir Putin (R) and Belarus' President Alexander Lukashenko meet in Moscow December 15, 2006. REUTERS/ITAR-TASS/PRESIDENTIAL PRESS SERVICE (RUSSIA) REUTERS

Na een telefoontje tussen Poetin en Loekasjenko, de leiders van Rusland en Wit-Rusland, vulde pijpleiding Droezjba (Vriendschap) zich gisteravond weer met olie.

Wit-Rusland lijkt door de knieën en ziet af van zijn nieuwe transitheffing van 45 dollar op elke ton Russische olie voor Europa. Het Kremlin is ‘ingehouden optimistisch’, de broedervolken kunnen onderhandelen.

Zo komt een voorlopig eind aan de jongste energiecrisis waarmee Rusland, in de woorden van de krant Izvestija, ,,ook dit nieuwe jaar weer vrolijk begon’’. Januari 2006 zat Europa drie dagen zonder Russisch gas wegens een prijsgeschil met Oekraïne, nu zonder olie wegens een prijsgeschil met Wit-Rusland. Gisteren bereidde de Russische tv kijkers nog voor op een langdurig beleg van het kleine buurland. „Een serieuze handelsoorlog’’, zei een onderhandelaar.

Maandag viel de Russische hoofdader voor de olie-export, de Droezjba, opeens droog wegens een ruzie met Wit-Rusland. Die hangt al sinds april in de lucht, toen Moskou na de herverkiezing van de Wit-Russische president Loekasjenko aangaf ‘Europa’s laatste planeconomie’ niet langer met spotgoedkope energie te subsidiëren.

Na een jaar tijdrekken dwong Moskou het buurland twee minuten voor Nieuwjaar tot concessies: een prijsverdubbeling tot 100 dollar per duizend kuub gas, geleidelijke verkoop van de helft van gasdistributeur Beltransgaz. Hoewel het gas nog altijd goedkoop is, en de prijs voor Beltransgaz vorstelijk, voelde Wit-Rusland zich onrechtvaardig behandeld. Als trouw vazal meent het recht te hebben dezelfde prijzen als Rusland.

Enkele dagen later sloeg Minsk terug, via olie. Een derde, of 70 miljoen ton, van de Russische olie-export loopt via de Droezjba door Wit-Rusland: 200.000 ton olie per dag. Vorige week eiste Wit-Rusland opeens 45 dollar op elke ton doorgevoerde olie, wat jaarlijks zo’n 3,2 miljard dollar oplevert. Dat dekt precies de schade van een nieuwe Russische exportheffing op olie: jaarlijks verliest Rusland 3,5 miljard dollar omdat Wit-Rusland tot dusver gratis olie mag importeren, bewerken en exporteren.

Moskou wilde niets horen over de nieuwe transitheffing, dus tapte Minsk dit weekeind 79.000 ton olie uit de Droezjba, draaide Rusland op zijn beurt de kraan dicht en dreigde met tariefmuren tegen Wit-Russische goederen. De EU reageerde gealarmeerd: Rusland had ten minste moeten waarschuwen, vinden EU-president Barroso en de Duitse bondskanselier Merkel. Maar die Europese druk komt Rusland slecht uit, dus liet de Russische tv de kijkers gisteren geloven dat Europa ‘de huidige situatie zeker niet dramatiseert’.

Analisten vermoeden dat Moskou ditmaal per se zijn wil wenst op te leggen aan het geïsoleerde Wit-Rusland. In Russische ogen profiteert het buurland, waarmee het verbonden is in een douane-unie, al jaren van spotgoedkope Russische energie en ongelimiteerde toegang tot de Russische afzetmarkt zonder iets terug te geven. Minsk schermt zijn markt af via handelsquota’s en stelt beloofde privatiseringen of de invoering van de roebel als gezamenlijke munteenheid eindeloos uit. „Een stofzuiger”, zo kwalificeerde de Russische Energieminister gisteren de bondgenoot. „Het is gênant als een volwassen jongedame steeds als een baby wil worden geknuffeld.”

Wit-Rusland mocht van zijn kant hopen dat Rusland als eerste met de ogen knippert. Als paria van Europa heeft dictator Loekasjenko niks te verliezen, terwijl voor Rusland nieuwe schade dreigt aan zijn imago als energieleverancier. Na een jaar vol prijsgeschillen met buurlanden verdenkt het Westen Moskou er inmiddels van zijn energierijkdom stelselmatig te misbruiken om het oude imperium te herstellen. In december stelde de Amerikaanse senator Lugar voor de vermeende ‘energiechantage’ in de toekomst als daad van agressie te kwalificeren die collectief ingrijpen door de NAVO rechtvaardigt. „De energieoorlog met Rusland is al begonnen”, zei Lugar.

Voor Rusland is het een paradoxale situatie. Na 15 jaar lang buurlanden goedkoop energie te hebben geleverd in de hoop ze volgzaam te houden, volgt Poetin nu het westerse recept: marktprijzen voor olie en gas, betaling in geld in plaats van corrupte ruilhandeltjes. Juist dan ontstaat een troebele paniekstemming over de Russische intenties. Minister Kristenko (Energie): „Geven wij goedkoop gas, dan kopen wij om. Vragen wij marktprijzen, dan plegen wij chantage.”

Toch is Wit-Rusland nu kennelijk geschrokken van de ferme taal uit het Kremlin. Zo dreigde Poetin gisteren de pijpleiding Droezjba, sinds 1964 de hoofdader van de Russische olie-export, permanent af te schrijven. Met uitgestreken gezicht gaf hij zijn kabinet opdracht alternatieven te zoeken. Als transport over het spoor en rivieren geen soelaas biedt en de opslag tekort schiet, moeten Russische olieconcerns „de productie tijdelijk terugschroeven”. Net waarop de wereld in deze tijd van energieschaarste zit te wachten. En misschien brengt de Trans-Siberische oliepijpleiding verlichting, droomde Kristenko hardop. Maar die pijpleiding van 4.118 kilometer lengte ligt op de tekentafel, zodat de huidige impasse „niet in twee dagen is opgelost”. Dat is precies wat de EU vreest.