Misdienaar en drakendoder

Wolfgang Schüssel was zeven jaar bondskanselier van Oostenrijk. Nu stapt hij uit de politiek.

Wolfgang Schüssel Foto AFP (FILES) This file picture taken 20 June 2006 during a press conference at the European Parliament in Brussels shows Austrian Chancellor Wolfgang Schuessel. Austria's outgoing conservative Chancellor Wolfgang Schuessel said 09 January 2006 he would not take part in the new coalition government to be inaugurated Thursday. AFP PHOTO/FILES/JACQUES COLLET AFP

Beheerst en professioneel heeft Wolfgang Schüssel afscheid genomen van de Oostenrijkse politiek. De leider van de conservatieve ÖVP, bijna zeven jaar regeringsleider, keert niet terug in het kabinet van de sociaal-democraat Alfred Gusenbauer dat morgen aantreedt.

Met dezelfde beheersing en professionaliteit weerstond Schüssel de Europese storm van verontwaardiging, toen hij bijna zeven jaar geleden aantrad als kanselier van een coalitie met de rechts-populistische FPÖ van Jörg Haider. Schüssel wilde in oktober 1999 niet de kiezers negeren, van wie ruim een kwart op de uiterst rechtse partij van Haider had gestemd – bijna net zo veel als op zijn ÖVP. Het signaal was duidelijk, vond Schüssel, de Oostenrijkers hadden genoeg van een ‘grote coalitie’ van ÖVP en SPÖ, die het land al sinds de Tweede Wereldoorlog vrijwel onafgebroken had geleid. En aangezien de SPÖ niet met de FPÖ wilde samenwerken, bleef er voor Schüssel niets anders over. Als een ware Machiavelli, zoals Der Standard de scheidend kanselier typeert, haalde Schüssel daarmee de angel uit de FPÖ. De partij die altijd comfortabel vanuit de oppositie het beleid van de ‘Altparteien’ had gehekeld, bleek in de regering geen de vuist te kunnen maken.

De schrijfster Marlene Streeruwitz heeft Schüssel beschreven als een misdienaar, iemand die niets voor zichzelf opeist, zijn werk doet waar het van hem wordt gevraagd en zich onderwerpt aan de rituelen. Daarmee maakte hij zich niet geliefd. In het barokke Oostenrijk had men graag wat meer emoties gezien. Maar aan de wens van het publiek om van politieke geschillen een persoonlijk drama te maken, wilde Schüssel nooit tegemoetkomen.

Ook na de verkiezingsnederlaag in oktober was het niet Schüssel die de gepijnigde reactie gaf. Hij liet het hij over aan Wilhelm Molterer, die de partijleiding van Schüssel heeft overgenomen. Zelf bleef de kanselier op de achtergrond en maakte gebruik van de in de media geconstateerde dreiging, dat zijn gekrenkte gevoel over de verkiezingsuitslag hem ertoe zou kunnen brengen alsnog met de rechts-populisten in zee te gaan. Het gaf hem in het coalitie-overleg zoveel macht, dat hij zijn stempel op het nieuwe regeringsprogramma wist te drukken.

Maar de kracht van Schüssel was ook zijn zwakte. De Oostenrijkers namen niet langer genoegen met een stille coassisent als kanselier, iemand die er op een ondoorzichtige manier het beste van maakt. Men wilde een regeringschef die zich uitsprak, probeerde te overtuigen, in plaats van iemand die zich om zijn toverkunsten laat bewonderen. Politiek is niet alleen een ambacht, maar bestaat ook bij de gratie van belangenconflicten. Dat heeft Schüssel te weinig laten zien. Er zijn geen ‘mooie woorden’ van hem bewaard.

Diezelfde koele afstandelijkheid hield Schüssel ook vol tegenover de FPÖ. Hij liet Haider praten toen die de voorzitter van de joodse gemeenschap beledigde, het Constitutionele Hof kritiseerde en oordelen van dat hof negeerde. Dat werkte uitstekend in het katholieke Oostenrijk, waar de magie van de eucharistie sowieso hoger wordt geacht dan de dienst van het woord. En inderdaad, in de afgelopen zeven jaar is er geen wet aangenomen die niet elders in Europa had kunnen ontstaan. En de rechts-populisten zijn uiteengevallen. Daarvoor werd hij uiteindelijk als „drakendoder” geroemd.

    • Norbert Mappes-Niediek