Met snelle penseelstreken een landelijke rust

Tentoonstelling: Nicolaes Berchem; In het licht van Italië. Frans Hals Museum, Haarlem. T/m 15/4. Cat. (uitg. Ludion): 176 blz., € 24,95. Inl.: 023-5115775 of www.franshalsmuseum.nl

Iemand die zich bezighoudt met de kunst en cultuur van Italië en regelmatig naar dat land reist, heet al gauw ‘Italianisant’. Het is daarom opvallend dat een van de grootste Italianisanten van de zeventiende eeuw, de schilder Nicolaes Berchem, hoogstwaarschijnlijk nooit voet heeft gezet in Italië. Berchem reisde, te zien aan enkele schilderijen waarin het kasteel van Bentheim voorkomt, tot vlak over de grens met Duitsland, maar kennelijk is het daarbij gebleven. Toch hebben veel van de landschappen op zijn schilderijen een uitgesproken on-Nederlandse karakter. Glooiend terrein met hoge heuvels in de achtergrond, bevolkt door veedrijvers en herders, wordt er overgoten met een gouden avondlicht dat zuidelijke warmte doet vermoeden. Ruïnes van gebouwen zoals die uit de Romeinse oudheid bekend zijn, verwijzen naar Italië.

Nicolaes Berchem (1621/22-1683) was geboren in Haarlem, en bracht zijn loopbaan grotendeels daar en in Amsterdam door. Hij was de zoon van de stillevenschilder Pieter Claesz, die hem waarschijnlijk de grondbeginselen van het schildersvak heeft bijgebracht. Als leerling van onder meer de landschapschilder Jan van Goyen en de historieschilders Claes Moeyaert en Pieter de Grebber, ontwikkelde Berchem zich tot een veelzijdig en buitengewoon productief kunstenaar. Het Frans Halsmuseum in Haarlem toont van de meer dan 850 schilderijen die nog van zijn hand bekend zijn, een selectie van zo’n vijftig werken. Daarnaast is er een ongeveer even groot aantal van zijn tekeningen en prenten.

Aanvankelijk legde Berchem zich toe op allegorieën en historiestukken die verhalen vertellen uit bijbel of mythologie. Dergelijke stukken is hij altijd blijven maken, zoals blijkt uit een monumentaal schilderij met een Allegorie op de uitbreiding van de stad Amsterdam (na 1663), waarin de stedenmaagd omringd door klassieke goden, de plattegrond van de nieuw te bebouwen delen van Amsterdam presenteert. Maar al vroeg in zijn carrière moet Berchem hebben ingezien dat het, om de concurrentie voor te blijven, raadzaam was zich toe te leggen op een genre dat in Holland nog weinig werd beoefend. Het landschap bood die mogelijkheid, en dan vooral het idyllische, zuidelijke landschap zoals dat al in beeld was gebracht door noordelijke Italiëreizigers als Pieter van Laer, Jan Asselijn en Jan Both.

Berchems landschappen kenmerken zich door de vlotte werkwijze van de schilder. Met snelle, trefzekere penseeltoetsen zet de meester figuren, dieren, bomen en gebouwen neer in een vaak zinderende atmosfeer. De dynamiek die deze manier van werken zijn schilderijen verleent, contrasteert merkwaardig met de stilte en melancholie van Berchems thematiek. In zijn landschappen zijn de figuren vrijwel steeds in rust: herders en andere buitenlui heeft hij gevangen in momenten waarop er niet of nauwelijks actie van hen wordt verwacht, koeien, ezels en paarden staan er roerloos bij. Niet dat Berchem niet in staat was beweging te schilderen, zoals een wervelend schilderij als Reizigers overvallen door struikrovers (ca. 1675) laat zien. Maar in zijn Italianiserende landschappen kwam hij tegemoet aan een smaak die zich omstreeks 1650 ook in Nederland ontwikkelde voor arcadische en pastorale literatuur.

Met dergelijk werk groeide Nicolaes Berchem al in zijn eigen tijd uit tot een zeer gewaardeerd schilder. Ook zijn prachtige tekeningen gingen grif van de hand en zijn werk werd, door hemzelf of anderen, in prent gebracht. Zijn grootste succes was echter postuum: in de achttiende eeuw was vooral in Frankrijk het werk van Berchem zeer gewild. Maar toen, in de negentiende eeuw, de canon van de Hollandse schilderkunst van de Gouden Eeuw zich vormde, steeg de waardering voor het ‘typisch Nederlandse’ aspect van genrevoorstellingen en landschappen met hoge wolkenluchten. En al was Berchem uiteindelijk een aan zijn vaderland gebakken Italianisant, zijn werk was exotisch genoeg om lang veronachtzaamd te blijven.