Europa inkoken tot de essentie

EU-voorzitter Duitsland wil duidelijker maken waar ‘Europa’ voor staat.

Het probleem Grondwet denkt Merkel niet helemáál te kunnen oplossen.

Merkel komt 3 minuten te laat op het interview, maar duldt haar gasten ook 3 minuten langer. Foto AP German Chancellor Angela Merkel arrives for the second day of an EU summit in Brussels, Friday Dec. 15, 2006. Spain and Luxembourg on Friday will seek to mobilize the nations that voted in favor of the EU's battered constitutional treaty to inject fresh life into a charter declared dead by many after it was rejected by voters last year in France and the Netherlands. (AP Photo/Frances Leader) Associated Press

„De mens is een praktisch wezen”, zegt Angela Merkel, Duits kanselier en sinds deze maand een half jaar eerste stuurvrouw in de EU. Europa moet dan ook tastbare oplossingen bieden voor problemen, stelt ze. Alleen dan kan Europa de huidige malaise te boven komen.

Met concrete oplossingen voor concrete problemen wil Merkel de scepsis over Europa te lijf gaan die tijdens de referenda in Nederland en Frankrijk tot uitbarsting kwam. Met pragmatisme wil ze ook de politieke knoop ontwarren die door de afwijzing van het Grondwettelijk Verdrag is ontstaan. Als burgers inzien dat Europa onontbeerlijk is, accepteren ze ook een verdrag dat een efficiëntere besluitvorming garandeert. Hoopt Merkel.

Tijdens een gesprek met zes Europese journalisten profileert Merkel zich als een nuchtere pleitbezorger van Europese samenwerking en als ambitieuze voorzitster van de Europese Raad. Ze wil alles op alles zetten om de Grondwet nieuw leven in te blazen, maar erkent dat naar „de steen der wijzen” nog wordt gezocht.

In een kleine vergaderzaal op de zevende verdieping van haar immense kanselarij laat ze zich niet verleiden tot uitspraken over oplossingen van het Grondwetsdilemma. Eerst wil ze consulteren. Wel maakt ze duidelijk dat een grote meerderheid van lidstaten wél met het verdrag in zijn huidige vorm kan leven en dat het verdrag in de Europese ministerraad al eens is goedgekeurd. Ze laat geen kans voorbijgaan om subtiel te onderstrepen dat Nederlanders en Fransen in een uitzonderingspositie zitten.

Als ze een poging waagt de betekenis van Europese samenwerking te beschrijven, klinkt ze even als de praktische politieke dochter van oud-kanselier en partijgenoot Helmut Kohl (CDU). Als een leerling die goed naar de verhalen van de enthousiaste Europeaan heeft geluisterd, maar er een eigentijdse draai aan geeft. „We weten dat Europa een grote bijdrage heeft geleverd aan de vrede. Maar wat vroeger het garanderen van vrede ín Europa was, is voor de nieuwe generatie het garanderen van de vrede vóór Europa. Wíj moeten ons afvragen hoe we terrorisme bestrijden.”

Merkel is kordaat-vriendelijk. Ze komt 3 minuten te laat, maar duldt haar gasten ook 3 minuten langer. Conform Duits gebruik moeten de citaten van Frau Bundeskanzlerin voor publicatie worden voorgelegd.

Hoe wilt u de Grondwet vlot trekken?

„De opdracht is iedereen ervan te overtuigen dat een verdere ontwikkeling van ons verdrag nodig is. We zullen analyseren welke bezwaren er zijn en dan met verstandige diplomatie een voorstel doen over hoe verder te gaan. Het Duitse voorzitterschap denkt niet het probleem Grondwet al te kunnen oplossen.”

Als het project mislukt, is een Europa van twee snelheden dan een optie?

„Ik heb een eigenschap: ‘als-dan’-vragen beantwoord ik nooit en pessimistisch geformuleerde al helemaal niet. Ik zal er alles aan doen een mislukking te voorkomen.

„Een Europa van twee snelheden kan bij wijze van uitzondering, denk aan de Euro-groep. In kwesties die het Europees Parlement raken is het niet praktisch. Mag een Brit of een Zweed stemmen over beleid waaraan zijn land niet deelneemt? Dat wordt gecompliceerd. De wezenlijke ontwikkeling van Europa moet door de hele EU gedragen worden.”

Heeft u voor ogen wat minimaal in een verdrag moet?

„Na de mislukte referenda gaan we ons nu voor het eerst met het onderwerp bezighouden. Het zou volstrekt verkeerd zijn van meet af aan een minimalistische aanpak te kiezen. Het zou ook verkeerd zijn nu openlijk te discussiëren over wat moet en wat niet. Ik wil die discussie vermijden om succes te kunnen hebben.”

De Franse presidentskandidaat Sarkozy heeft voorgesteld een verdrag te beperken tot institutionele vraagstukken, zonder grondrechtencharta.

„Ik wijs er nogmaals op dat de grondrechten door alle lidstaten in de ministerraad al eens zijn goedgekeurd. Het deel over grondrechten is niet het deel dat referenda heeft losgemaakt.”

Hoe wilt u Nederlanders en Fransen overtuigen?

„Fransen en Nederlanders willen toch ook een handelingsbekwame Unie? We kunnen niet om de mislukte referenda heen. Maar we kunnen toch ook niet zeggen: daarom praten we niet meer over het project?

„Het is niet de eerste keer dat zoiets in Europa gebeurt en Europa heeft altijd een oplossing gevonden. In het voorjaar vieren we het 50-jarig bestaan van het Verdrag van Rome. Dat is destijds ook uit een crisis ontstaan. Laat ons de zaak met moed en vertrouwen ter hand nemen, treuren kan altijd nog. Ik neig ertoe de zaken aan te pakken.”

De referenda hebben ook een diffuus anti-Europees sentiment zichtbaar gemaakt. Wat stelt u daar tegenover?

„Dat is de kernvraag. De Commissie heeft gezegd: de burgers begrijpen de EU niet, het geheel heeft met hun leven niets van doen. Daarom spannen wij ons in voor een ‘Europa der Projekte’: concurrentie op de energiemarkt, elkaars diploma’s erkennen. We moeten veel meer uitleggen dat we Europa nodig hebben voor zaken die lidstaten alléén niet kunnen regelen: gezamenlijke economische belangen veiligstellen, het oplossen van internationale conflicten, het bestrijden van migratie. Het wezenlijke uitkristalliseren, dat is mijn antwoord op het diffuse anti-Europagevoel.”

U probeert dus niet met het romantische beeld van de Europese verbroedering te overtuigen?

„Waar begint het pragmatisme, waar eindigt de romantiek? Het begon met vrede en ging verder met kolen en staal, de grondstoffen waarover men jaren gevochten had. Wat wij geromantiseerde geschiedenis vinden, was destijds een tamelijk nuchtere kwestie. Maar je hebt ook politici nodig die verder kunnen kijken dan het eigenbelang. Het succesverhaal van Europa is dat men het eigen belang beter kan veiligstellen als men belangen van anderen in het oog houdt.”

    • Michel Kerres