...en denk ook aan de burgers, Herman Wijffels

De kloof tussen Den Haag en de burger is nog steeds heel groot. Het zou al heel wat schelen als politici aan burgerinitiatieven een duidelijke plaats geven, vindt Kees Versteegh.

Verbeter de wereld en begin met je eigen omgeving. Onder dit motto startte Geoff Mulgan, oud-adviseur van de Britse premier Blair, enkele jaren geleden een project samen met de internetsite Pledgebank.com. Op deze site beloven burgers iets in hun omgeving te veranderen, mits ze daarin door andere bezoekers van de site worden ondersteund. Zo spanden burgers zich in voor gehandicaptenvervoer per busje in een streek waar zojuist de ov-lijn was opgeheven. Of doneerden geld om de foeilelijke reclameposters in het plaatselijk metrostation, waar ze dagelijks doorheen moesten, te vervangen.

Mulgan boorde het netwerk van Labourwethouders aan om ‘Pledgebank-burgers’ te helpen. Op http://london.pledgebank.com/list/succeeded staat een lijst van burgerinitiatieven die zijn uitgevoerd.

Labourpolitici als Mulgan begrijpen wat nog steeds te weinig is doorgedrongen tot het huidige Haagse formatieritueel. Burgers willen graag zelf een deel van hun omgeving en daarmee hun toekomst vormgeven. Ze laten wel weten wanneer ze daarbij politiek en bestuur nodig hebben.

Wat tot nu toe uit Binnenhofse vergaderkamers en Beetsterzwaagse ontspanningsruimtes naar buiten sijpelde, betrof discussies over het ‘overbruggen van tegenstellingen’, en het ‘formuleren van een motto, een missie voor het nieuwe kabinet’. De impliciete boodschap: de traditionele politiek is aan zet.

Sinds de ideologie in de politiek is verzwakt en het christelijk geloof in de komst van de Messias uit de mainstream van de Europese cultuur is verdwenen, is de toekomst „naamloos en gezichtsloos” geworden, zoals de Franse filosoof Marcel Gauchet al in 1985 schreef. Voor sommige burgers is dat reden voor een vlucht terug in herideologisering en zelfs bizar antitoekomstdenken. Zo hielden enkele honderden Franse burgers in Nantes op oudjaarsavond een demonstratie tegen de komst van 2007. Voor veel anderen is het juist een aansporing om zelf te proberen om het lege bord van de toekomst met hun initiatieven vol te schrijven. Daarbij worden ze gestimuleerd door nieuwe technologieën en geassisteerd door – lokale – bestuurders. Het Pledgebank-initiatief dat door zulke burgers wordt gevoed, heeft zich inmiddels als een olievlek over Europa verspreid, waaronder Nederland.

„Burgers zijn zich anders aan het organiseren. Ze gaan nieuwe verbindingen aan, langs nieuwe lijnen. [...] Bijna alles wat we aan structuren hebben, is topdown georganiseerd. Veel daarvan moet op z’n kop, moet worden heringericht.” Dat zei Herman Wijffels, toen nog voorzitter van de Sociaal-Economische Raad, op 10 september 2005 in Opinie & Debat. . Hij sprak van een „systeemcrisis” die bij voorrang zou moeten worden aangepakt.

Samen met de politieke leiders van CDA, PvdA en ChristenUnie, krijgt Wijffels, als medearchitect van de coalitie in wording, de kans deze woorden in daden om te zetten. Natuurlijk moeten de toekomstige landsbestuurders op gebieden als financiële, sociaal-economische en buitenlandse politiek de lijnen uitzetten. Het zou echter jammer zijn als de politiek zou voortgaan op de oude weg: alleen eigen verantwoordelijkheid van de burger serieus nemen waar bezuinigd wordt of waar vrijemarkt-ideologie wordt toegepast. En alleen bestuurlijke vernieuwing toepassen zolang het over Haagse bedenksels gaat als kiesrecht of de gekozen burgemeester. Of met veel fanfare internetenquêtes houden, zoals onlangs het ministerie van Buitenlandse Zaken over Europa deed, maar vervolgens toch het eigen ding doen.

Veel beter is het als de onderhandelaars de komende weken consequent per beleidsonderdeel zouden aangeven welke ruimte er is voor vrije participatie van de burgers. Wordt bijvoorbeeld de bestrijding van de effecten van de opwarming van het klimaat een kwestie van typisch Haags dirigisme, of daagt het nieuwe kabinet burgers consequent en serieus uit om met eigen innovatieve oplossingen te komen?

Welke plaats in het onderwijsbeleid krijgen recente burgerinitiatieven die zich keren tegen de macht van managers in onderwijs en zorg, of tegen ‘het nieuwe leren’? Hoe wordt bij de vormgeving van het vreemdelingenbeleid straks omgegaan met het actieve middenveld van kerken, scholierencomités en andere spontaan opgekomen organisaties, die de afgelopen jaren een geharnast kabinet tegenover zich vonden?

Het onderwerp waar de verhouding kabinet-burger het meest urgent wordt, is misschien wel Europa. CDA, PvdA en ChristenUnie moeten het zien eens te worden over iets waarover ze het nu zeer oneens zijn: moet de burger in een referendum invloed krijgen op het EU-standpunt van de regering?

Hoe de beslissing ook uitvalt, het is beter om deze in te kleden in een gedragslijn hoe het nieuwe kabinet met de burger wil omgaan, dan zich hierdoor te laten overvallen, zoals dat in 2005 gebeurde. De verschrikte bestuurders die dat opleverde, waren alleen een genoegen voor populisten.

Kees Versteegh is redacteur van NRC Handelsblad.