Leonskaja daalt af tot in spelonken van Sjostakovitsj

Concert: Liza Ferschtman & Mascha Milstein (viool), Benjamin Marquise Gilmore (altviool), Dmitri Ferschtman (cello), Elisabeth Leonskaja & Mila Baslawskaja (piano). Werken van Sjostakovitsj. Gehoord: 8/1 Concertgebouw. Volgende concert: 5/3 Concertgebouw

Een Sjostakovitsj-biografie in klanken. Vanuit die originele gedachte programmeert de Stichting Kamermuziek Amsterdam een serie met werken die de grootste componist van de vorige eeuw tussen 1921 en 1972 heeft geschreven. Hoofdstuk twee stond in het teken van de duistere jaren tijdens de Tweede Wereldoorlog, en opende met een desolate wanhoopskreet: de Pianosonate nr. 2 in b uit 1942. Op de vlucht voor de nazi’s waren Sjostakovitsj en zijn gezin vanuit Leningrad uitgeweken naar een stadje aan de Wolga, waar de componist tyfus kreeg. Gekluisterd aan zijn ziekbed schreef hij deze koortsig voortjakkerende sonate, die tevens bedoeld was als ‘in memoriam’ voor zijn net overleden pianoleraar Leonid Nikolaev.

Met indrukwekkende waarachtigheid drong de Russische meesterpianiste Elisabeth Leonskaja door tot de weerbarstige essentie van het werk dat zelden of nooit het daglicht ziet. Wat te maken heeft met de huiveringwekkende somberheid en zeker ook de muzikale complexiteit. De monumentaal solerende Leonskaja is zo volkomen met de vleugel vergroeid, dat ze in vrijheid kon afdalen naar de diepste spelonken van de onderwereld volgens Sjostakovitsj.

Gelukkig keerde ze ongedeerd op aarde terug, om de ingetogen hoofdrol te spelen in een van de mooiste kamermuziekwerken die Sjostakovitsj heeft nagelaten: het Pianokwintet in g uit 1940. Ook in dit werk bepalen angst, sarcasme en sombere voorgevoelens de stemming, maar er breken ijle zonnestralen door. Die ambivalentie tussen wanhoop en hoop werd door de ontroerend mooi spelende violiste Liza Ferschtman suggestief in klank vertaald, waarbij violiste Mascha Milstein, altviolist Benjamin Marquise Gilmore en cellist Dmitiri Ferschtman in dezelfde geest volgden met behoud van hun individuele stem.

Al even prachtig klonk het Pianotrio nr. 2 in e uit 1944, nu met de vitale Mila Baslawskaja, de moeder van Liza Ferschtman, achter de vleugel. Ook dit stuk is een ode aan een overleden vriend, maar meer nog drukte Sjostakovitsj er zijn afgrijzen in uit over de vernietigingskampen. Ferschtman en haar ouders speelden deze door de ziel snijdende muziek als ingewijden, bijtend en huilend, maar ook teder zingend en hoopvol dromend.

    • Wenneke Savenije