Elf september op oogniveau

United 93 reconstrueert een van de vliegtuigkapingen op 9/11, zonder duiding.

Op de dvd levert de Engelse regisseur Paul Greengrass nu wel gepeperd commentaar.

De vliegtuigpassagiers en de kapers worden in United 93 gespeeld door onbekende acteurs die soms zelf stewardess, piloot of luchtverkeersleider zijn. Spektakel ontbreekt. Foto AP This undated photo, supplied by Universal Pictures, shows actors portraying passengers of United Airlines Flight 93 preparing their retaliation plan to take back the plane from terrorists in a scene from "United 93." The Tribeca Film Festival, founded five years ago to help New York City recover from 9/11, faces the attacks head-on with the film's world premiere Tuesday, April 25, 2006.(AP Photo/ Universal Pictures) Associated Press

Achteraf is het makkelijk praten. Op de radar verdwijnt een vliegtuig boven Manhattan. Door het raam van de luchtverkeersleiding is tegelijkertijd te zien hoe grote rookpluimen uit het World Trade Center opstijgen. Het duurt lang, heel lang voordat het kwartje valt. Niemand van de verkeersleiding ziet het verband. En dat is logisch. Want het is totaal ondenkbaar dat een piloot bij goed weer zijn vliegtuig richting het WTC zou sturen.

Het ondenkbare gebeurde. Ongeloof heerste dan ook bij de verkeersleiding en de militaire bevelhebbers, waar juist daadkracht werd verwacht. Wat er gebeurde, was door niemand te bevatten. Ook bij de meest koelbloedige onder hen kwam de rede in opstand. Ze lieten het idee van een aanslag gewoonweg niet toe. De militaire bevelhebbers hadden dan ook geen aanvalsplan of helder advies aan de luchtverkeersleiding. President Bush zat ondertussen in een kleuterklas schaapachtig voor zich uit te staren, zoals Michael Moore genadeloos liet zien in Fahrenheit 9/11.

De Engelse filmregisseur Paul Greengrass besloot om geen enkel commentaar te leveren en alleen maar te tonen wat er gebeurde op die ochtend van de 11de september. Hij reconstrueert in het ijzingwekkende United 93 zo nauwkeurig mogelijk de kaping van het enige vliegtuig dat zijn doel, wellicht het Witte Huis, niet zou bereiken en uiteindelijk zou neerstorten in een veld in Pennsylvania. Greengrass houdt zich aan de kale feiten, zonder duiding, zonder emotie.

Op het commentaarkanaal van de dvd laat de eloquente Greengrass nu wel het achterste van zijn tong zien. Hij vindt dat de negentien jongemannen niet alleen vier vliegtuigen maar ook een hele religie hebben gekaapt. „Het echte probleem is dat deze jongens een geïsoleerde geloofsovertuiging hebben gecreëerd.” Ook de Verenigde Staten en zijn bondgenoten krijgen ervan langs: „We hebben razendsnel de oorlog verklaard aan een vijand die we niet kennen, in een opperste staat van verwarring.” Kritiek heeft hij niet op de luchtverkeersleiders, want niet alleen zij beseften pas laat wat er aan de hand was, ook de rest van de wereld had moeite met de duiding, tot op de dag van vandaag.

Greengrass lijkt zonder commentaar te hebben gefilmd, maar door de keuze van de beelden en door de manier waarop ze aan elkaar zijn geplakt, herken je toch zijn handtekening. Kijk alleen al naar de openingsbeelden. United 93 begint in een motelkamer waar de kapers zich mentaal voorbereiden door het prevelen van gebeden. Vervolgens zien we de skyline van New York. Volgens Greengrass draait 9/11 rond deze tegenstelling: die van de middeleeuwse religieuze vervoering tegenover de moderniteit van de westerse stad. De kapers wilden laten zien hoe fragiel onze moderne samenleving is door de bouwstenen letterlijk te vernietigen.

Greengrass keerde terug naar de basis en bekeek 9/11 op oogniveau. De vliegtuigpassagiers en de kapers worden gespeeld door onbekende acteurs die soms zelf stewardess, piloot of luchtverkeersleider zijn. Spektakel ontbreekt geheel. Greengrass wilde zo een monument oprichten voor de slachtoffers. Indringend is de reportage op de dvd waarin de acteurs een bezoek brengen aan de familie van de passagier die ze spelen. Dat leidt tot zeer emotionele taferelen, die de documentaire, hoe oprecht ook, topzwaar maken. De ongetwijfeld therapeutisch bedoelde reportage stapelt de ene op de andere rouwende. Toch is het interessant om te horen wat de impact van United 93 op de nabestaanden is. Het ene familielid ervoer de film als een catharsis, de ander kreeg er opnieuw een oplazer van. Dat is precies ook wat Greengrass bij de kijkers teweeg wil brengen, niet door een stomp te geven maar door zich afzijdig te houden.

United 93

2006, Universal. Regie: Paul Greengrass. Met: Todd Beamer, William Joseph Cashman, Ben Sliney

    • Mariska Graveland