De duistere kant van de heldenmoed

De grens tussen held of misdadiger is vaak dun bij historische ‘grote namen’.

Ook bij ‘normale mensen’ kunnen morele normen makkelijk gaan schuiven.

Harald Welzer: Daders. Hoe heel normale mensen massa-moordenaars worden. Ver-taald door Corry van Bree en C. Kloos. Anthos, 292 blz. € 21,95

Toen het nieuws van Saddam Husseins executie bekend werd, gingen in Amman enkele honderden Palestijnen de straat op. In hun ogen was hij een van de weinige Arabische leiders op wiens politieke en, vooral, retorische steun ze in hun strijd tegen Israël hadden kunnen rekenen. In Saddambolwerk Tikrit rouwden duizenden sunnitische aanhangers om de leider die hun dominante positie had gewaarborgd in de Iraakse samenleving. Hij was hun held.

De verhouding tussen held en dader is dynamisch. Vanaf de Oudheid zijn grote mannen bezongen en beschreven. De held stond daarbij centraal, voor de dader bestond minder belangstelling. Sinds de ervaring met het totalitarisme in de 20ste eeuw is de aandacht ook bij de duistere kant van heldenverering komen te liggen.

Hoe en waarom iemand als held herinnerd wordt, staat in het kloeke Helden. De Britse kunsthistorica en critica Lucy Hughes-Hallett bundelde portretten van buitengewone mannen uit de westerse geschiedenis zoals Achilles, El Cid, Francis Drake en Garibaldi. Helden spelen volgens haar een essentiële rol in ons leven omdat zij ons inspireren. Meestal betreft het non-conformisten en outsiders die geen talent hebben voor ondergeschiktheid. Onnavolgbaarheid speelt daarbij een grote rol. Een held is een held omdat hij uniek is. Deugdzaamheid is geen noodzakelijke voorwaarde, integendeel.

Maar in het vereren van een uitzonderlijke persoon schuilt volgens Hughes-Hallett ook een verraderlijke verleidelijkheid. Verafgoding leidt vaak tot dociel gedrag en ook teleurstelling. Het concept held plaveit de weg voor tirannie; daderschap ligt op de loer. De Engelse kaapvaarder Sir Francis Drake was, naar moderne maatstaven, een terrorist. En de Spaanse veroveraar El Cid een roofzuchtig krijgsheer. Hoezeer beeldvorming in dit opzicht bepalend is maakt Helden goed duidelijk. De interessantste observaties bewaart Hughes-Hallett voor haar slothoofdstuk. Hierin koppelt ze mateloze heldenverering aan het ontstaan van het 20ste-eeuwse fascisme rond personen als Mussolini, Franco en Hitler. Heldendom en daderschap zijn hier schijnbaar onontwarbaar in elkaar verstrengeld.

Onderzoek naar daderschap heeft de laatste jaren een hoge vlucht genomen. Daders is een sociaal-psychologische analyse door de Duitse hoogleraar psychologie Harald Welzer. Hij laat grote mannen terzijde en vraagt zich af hoe ‘doodgewone’ mensen zich ontpoppen tot massamoordenaars en voegt daarmee een alternatieve analyse toe aan de reeds beschikbare literatuur. Hij gaat niet uit van geestesgesteldheid of ideologische indoctrinatie maar van concrete situaties waarin het daderschap zich voordeed. Moordprocessen, van de Holocaust tot de genocides van Cambodja en Rwanda, de slachtpartijen van Mi Lai (in 1968, tijdens de Vietnamoorlog) en Srebrenica, kennen een specifieke, eigen dynamiek. Aanvankelijk zijn er vage aanwijzingen dat tegenstanders moeten worden uitgeschakeld, maar hoe precies en op welke manier is vaak niet duidelijk. Pas in de loop van het proces, via trial and error, professionaliseert het moorden. Daders groeien mee in hun rol: doden wordt routine en werk. Essentiële voorwaarde is dat er afstand ontstaat tussen de persoon en de rol die hij vervult (‘roldistantie’). Dit laatste is een van de karakteristieken bij uitstek van onze moderne, geprofessionaliseerde, samenleving. Bovendien spelen de door Welzer geanalyseerde moordpartijen zich veelal af in een ‘sociale microkosmos’, ver verwijderd van de normale maatschappij. Groepsdwang en conformisme zijn andere belangrijke factoren die daderschap verklaren.

Welzer concludeert dat er maar weinig nodig is om van een normaal mens een dader te maken. Het vertrekpunt is steeds het individu en diens behoefte aan collectieve geborgenheid, overzicht en structuur. Zo begint de verdeling van de wereld in vriend en vijand, in christen en moslim, in shi’iet en sunniet. Daarin schuilt volgens Welzer het grootste potentieel voor daderschap, in ogenschijnlijk beschaafde mensen.

Lucy Hughes-Hallett: Helden. Verlossers, verraders, supermensen. Een geschiede-nis van helden-verering. Ver-taald door Auke Leistra. De Arbeiderspers, 520 blz. € 34,95

Harald Welzer: Daders. Hoe heel normale mensen massa-moordenaars worden. Ver-taald door Corry van Bree en C. Kloos. Anthos, 292 blz. € 21,95