Poolse lasten

De Poolse schrijver en journalist Ryszard Kapuscinski heeft eens gezegd dat Polen geen continuïteit kent. „Het slopende van het Poolse lot: elke paar jaar een nieuwe etappe, een nieuw toneel, een nieuwe constellatie. Wat komt, vloeit niet voort uit wat was”. (Uit: Lapidarium, Observaties van een wereldreiziger).

Zo nam het land afscheid van het communisme, trad een nieuw tijdperk binnen, maar verzuimde de beschamende resten van zijn verleden op te ruimen. Voor de Polen was simpelweg een andere etappe begonnen. De vorige had afgedaan – en dat was het dan. Maar zo eenvoudig is het niet. Met een vertraging van vijftien jaar wordt nu schoksgewijs uitgevoerd wat al veel eerder had moeten gebeuren: de verwerking van het verleden.

Bij dat proces vallen slachtoffers. De bisschop van het Poolse Plock, tevens beoogd aartsbisschop van Warschau, Stanislaw Wielgus, is hiervan het opmerkelijkste voorbeeld. Gisteren diende hij tijdens de inzegeningsmis voor zijn nieuwe functie tot verbijstering van de kerkgangers zijn ontslag in. Wielgus blijkt onder het communistische regime ongeveer twintig jaar voor de Poolse geheime dienst te hebben gewerkt. Dat is uitgekomen en hoewel Wielgus zegt niemand te hebben benadeeld, is het duidelijk dat een kerkelijk leider met zo’n verleden vijanden heeft die zich zullen roeren als zijn macht te groot wordt. De carrièrestap naar aartsbisschop was er kennelijk één te veel.

Men kan het ook omdraaien. Het is betreurenswaardig dat uitgerekend in het land van Karol Wojtyla, beter bekend als paus Johannes Paulus II – de kerkvorst die zo’n belangrijke rol speelde bij de val van het communisme – een bisschop met leugens over zijn verleden zo ver kon komen. Een communistische spion had nooit mogen worden voorgedragen voor deze hoge functie. Dat dit toch is gebeurd, kan vooral het Vaticaan worden aangerekend.

Wielgus’ benoeming, tegen beter weten in, is de tweede fout in korte tijd van paus Benedictus XVI. Hij ging in september vorig jaar ook al onderuit met zijn Regensburger rede, een toespraak die tot grote opschudding in de moslimwereld leidde. Hij kan een knap scholasticus zijn, maar een politieke antenne en een neus voor onheil ontbreken bij Joseph Ratzinger. In het ambt van paus is dat in deze tijd een handicap. Ook dit keer, net als in september, is de gang van zaken veelzeggend voor het niveau van de pauselijke adviseurs.

Maar dat is het probleem voor Rome. Voor Polen kan de kwestie wel eens onberekenbare politieke gevolgen hebben. Het land bevindt zich in een instabiele periode, waarin om het minste wordt gepolariseerd en waarin iedereen in alles een wapen ziet om politieke opponenten mee uit te schakelen. Het ontslag van Stanislaw Wielgus zal voor de een een zegen zijn en voor de ander een politieke samenzwering. Het is kortom olie op het vuur, terwijl in Warschau juist behoefte is aan rust en stabiliteit. Maar daarvan zal pas sprake zijn als Polen zich heeft ontdaan van de last van zijn verleden.