‘Veel mensen worden onnodig geopereerd’

Steeds meer bedrijven bieden gezondheidstesten aan. Arts Wim van Veen: „Mensen hebben veel minder aan preventief onderzoek dan ze denken.”

De Inspectie voor de Gezondheidszorg is een actie begonnen tegen commerciële aanbieders van medische check-ups. De Gezondheidsraad, een wetenschappelijk adviescollege van de regering, is ook zeer kritisch over screening. In zijn Jaarbericht Bevolkingsonderzoek 2006 schreef de raad over risico’s van het toenemend aantal gezondheidstesten. Een vraaggesprek met de auteur van het onderzoek, arts en raadssecretaris Wim van Veen.

Waarom overtreden aanbieders van screenings mogelijk de wet?

„Zij moeten zich houden aan de Wet op het bevolkingsonderzoek. Deze vereist een overheidsvergunning voor bevolkingsonderzoek naar kanker, naar ziekten waarvoor behandeling of preventie onmogelijk is, en voor bevolkingsonderzoek met ioniserende straling (röntgen).”

Wanneer is sprake van een bevolkingsonderzoek?

„Als een persoon zonder medische klachten onderzoek wordt aangeboden. Het maakt niet uit of weinig of veel Nederlanders de screening ondergaan.”

De bedrijven zeggen dat zij mensen mét klachten helpen. Wat is dan het probleem?

„Zij prijzen hun onderzoeken in advertenties aan, ook aan mensen zonder klachten. Zij leveren dus bevolkingsonderzoek en moeten zich daarom aan de wet houden.”

Maar zij onderzoeken vaak mensen die ontevreden zijn over het reguliere medische circuit. Bijvoorbeeld voor een second opinion.

„Dat mag, omdat het gaat om op genezing gerichte zorg aan mensen met klachten. Daar is de wet niet op van toepassing. Maar bedrijven die dat doen, doen vaak óók preventief onderzoek.”

Wat is daar mis mee?

„Er zijn mensen die dagelijks advertenties zien met de suggestie dat 80 procent van de doodsoorzaken onnodig is. De boodschap is: als u er maar op tijd bij bent, gaat u daar niet dood aan. Test u bij ons! Dat deugt wetenschappelijk niet.”

Wat gaat er precies mank?

„Het is nog nooit aangetoond dat een full body scan (een volledige check-up, red.) of een screening van prostaatkanker nuttig is. Laat staan dat de voordelen ruimschoots opwegen tegen de nadelen. Als je die onderzoeken dan toch aanbiedt, houd je mensen een fopspeen voor. De onderzoekers kunnen hun beloften niet waarmaken. Er loopt nu een grote Europese studie naar de vraag of mensen beter af zijn met een screening op prostaatkanker. De uitslag komt binnen twee jaar. Nu is het nut onbewezen.”

Moeten mannen met prostaatklachten daar op wachten?

„Er kleven veel risico's aan zo’n test. Veel mensen horen ten onrechte dat zij mogelijk kanker hebben. Zij ondergaan daarna puncties van de prostaat waar zij een bloedvergiftiging van kunnen krijgen. Ofwel het blijkt loos alarm en dan hebben mensen zich achteraf bezien onnodig zorgen gemaakt. Of ze hebben wel kanker, maar dan is het de vraag voor wie het goed is dat te weten. Screening vervroegt de diagnose ruim tien jaar. Zonder screening zou een aantal mannen het nooit geweten hebben en ook nooit ergens last van gekregen hebben. De zanger Frank Zappa is er relatief jong aan gestorven, maar er zijn ook bosjes mensen die voor niets geopereerd worden. Met kans op incontinentie of impotentie.”

Preventieve onderzoeken zijn volgens u gevaarlijk?

„Ja, dat kan. Mensen kunnen kanker krijgen van de straling van bijvoorbeeld een gewoon röntgenonderzoek of een CT-scan. Maar het gevaar zit meer in het vervolg. Je kan iemand lichamelijk en mentaal behoorlijk beschadigen. Al die onderzoeken lijken levensreddend, maar mensen hebben er veel minder aan dan ze denken.”

Is het niet betuttelend om mensen daarover niet zelf te laten oordelen?

„Misschien, maar dat is voor individuen heel moeilijk. Veel artsen weten ook zelf niet of iets nuttig is. Er zitten zo veel kanten aan dat je een rekenmodel nodig hebt voor de juiste conclusie. Betutteling mag als het om de bescherming van de bevolking gaat.”

    • Antoinette Reerink