Stonehenge op kool

Op een berg mijnafval in het Ruhrgebied ontstaat de komende jaren een astronomisch vrijetijdspark. Het mag een modern Stonehenge worden. George Beekman

Het te bouwen Horizont-observatorium wordt overspannen door een 50 meter hoge boog in het meridiaanvlak. De lagere boog scheidt de noordelijke en zuidelijke sterrenhemel. Beide bogen zijn voorzien van een verlichte gradenverdeling.

In 2007 begint in het Ruhrgebied de bouw van een Stonehenge-achtig observatorium. Het is de tweede attractie van een uniek astronomisch vrijetijdspark dat de hemel dichter bij de mens moet brengen. En dat in een van de meest verstedelijkte gebieden van West-Europa.

Het Ruhrgebied leek ooit op het oosten van Nederland: een lichtgolvend landschap dat vooral voor landbouw werd gebruikt. In de achttiende eeuw veranderde dit voorgoed door de komst van de ijzer- en staalindustrie. De grote hoeveelheden energie die deze industrie vergde, kwamen van ter plekke gedolven steenkool. Terwijl in de aarde de kompels hun gangen groeven, verrezen bovengronds torenhoge gebouwen en heuvels van gesteentepuin: het afval van kolenwasserijen. De horizon verdween. Naarmate de openbare verlichting toenam, verdwenen ook de sterren.

In totaal zijn in het Ruhrkohlenbezirk 3200 kolenmijnen (Zechen) in gebruik geweest en evenveel afvalbergen (Halden) ontstaan. In de jaren zestig begon de steenkoolwinning echter terug te lopen. De ene mijn na de andere werd gesloten en nu zijn er nog zes in bedrijf. Daarom wordt het gebied sindsdien heringericht. Oude fabriekshallen, hijsinstallaties, energiecentrales en andere bouwwerken probeert men als industriële monumenten te behouden en nieuwe doelen te geven. De afvalbergen worden beplant, voor recreatie toegankelijk gemaakt en gaan zo deel uitmaken van een nieuw parklandschap dat naar zijn industriële verleden verwijst.

‘heuvelrug’

De hoogste afvalberg is de Halde Hoheward, tussen de A2 en de Emscher bij Herten en Recklinghausen. Deze 1700 meter lange ‘heuvelrug’ vormt nu met de nabijgelegen Halde Hoppenbruch het grootste Haldenlandschaft in het Ruhrgebied en zelfs heel Europa: het Landschaftspark Emscherbruch.

Terwijl de zeventig meter hoge Hoppenbruch al in de jaren negentig werd gecultiveerd, is de 160 meter hoge Hoheward nog in het stadium van ophoging en ‘modellering’. Maar hij wordt al op verschillende niveaus ontsloten. Aan de voet komt een elf kilometer lange ringpromenade voor voetgangers en fietsers. Halverwege de top komt een balkonpromenade die een voorheen ongekend uitzicht over het Ruhrgebied geeft. En op de top komt een astronomisch vrijetijdspark dat uit meerdere attracties bestaat.

De belangrijkste daarvan is het Horizont-observatorium, een cirkelvormige vlakte van honderd meter diameter overspannen door twee reusachtige halve bogen. De ene boog staat in het vlak van de plaatselijke meridiaan, terwijl de andere schuin op de horizon in het vlak van de hemelequator staat. Beide worden ’s nachts verlicht, waardoor zij zich – net als de hemelcirkels in een planetariumkoepel – tegen de sterrenhemel aftekenen.

In het midden van de cirkelvormige vlakte komt een soort amfitheater van dertig meter diameter, het Sterntheater. Het omringende landschap is verdwenen voor wie hier plaats neemt. Er is alleen nog een hemel zichtbaar die door een bijna volmaakt meetkundige horizon van de aarde is gescheiden. Het is de bedoeling dat bezoekers hier zelf waarnemingen verrichten en zo inzicht krijgen in de beweging, opkomst en ondergang van hemellichamen en in hun samenhang met de tijd en de kalender. Het observatorium wordt zo een soort moderne Stonehenge.

Het Horizont-observatorium is een idee van de Initiativkreis Horizontastronomie im Ruhrgebiet, kortweg ‘Initia Horae’ (Oorsprong van de Tijd). Deze vereniging werd in 2003 opgericht door medewerkers van het Astronomisch Instituut van de Ruhr Universiteit Bochum, de Westfaalse Volkssterrenwacht en het Planetarium in Recklinghausen. Doel ervan is ‘het bevorderen van de algemene astronomische kennis van de bevolking door het oprichten van publiek toegankelijke astronomische waarnemingsplaatsen in het Ruhrgebied’.

Van deze vereniging is ook het ontwerp van de grote horizontale zonnewijzer die al op het oostelijk deel van de Halde Hoheward ligt. Het hart ervan is een bijna negen meter hoge obelisk, die zijn schaduw werpt op een netwerk van uur- en datumlijnen. Zo kunnen op de cirkelvormige vlakte van 62 meter diameter de plaatselijke (zonne)tijd en datum worden afgelezen. De zonnewijzer is gebouwd naar het voorbeeld van het nog veel grotere exemplaar dat keizer Augustus in het jaar negen voor Chr. op de Campus Martius in Rome liet bouwen, de Solarium Horologium Augusti.

In totaal heeft Initia Horae negen astronomische attracties voorgesteld (zie kader). Het streven is om die zo te plaatsen dat zij vanuit de lucht gezien gezamenlijk de vorm van de Plejaden opleveren: een opvallende sterrenhoop aan de winterhemel. Voor de meeste projecten ontbreekt echter nog de financiering. “De obelisk staat, het horizon-observatorium zal er komen, maar de rest is nog niet zeker”, aldus Michael Winkhaus van de Volkssterrenwacht Recklinghausen.

museum

Momenteel is de Halde Hoheward te bereiken via een ingang aan de Cranger Strasse: bus 210 vanuit Herten en uitstappen op de halte Nonnenbuschweg. In de toekomst komt er een tweede ingang bij een bezoekerscentrum op het terrein van de voormalige mijn Recklinghausen II in Hochlarmark. Dit centrum wordt tevens een museum voor de geschiedenis van de tijdmeting en de archeo-astronomie. Het centrum moet gereed zijn in 2010, als het Ruhrgebied culturele ‘hoofdstad’ van Europa is.

    • George Beekman