Liever een vos in de Haarlemmerstraat dan op de Veluwe

Vanaf deze aflevering gaat Kester Freriks tweewekelijks op ontdekkingsreis door de natuur. Vandaag in de ruigte van de hoofdstad

GROENE STROOK IN DE STAD: het Amsterdamse Westerpark, grenzend aan het Stadsdeelkantoor Foto HH/ Thomas Schlijper Nederland, Amsterdam, 21 april 2006 Stadsdeelkantoor Westerpark Foto: Thomas Schlijper Thomas Schlijper/Hollandse Hoogte

„Het landschap is een bron van schoonheid”, zegt stadsecoloog Martin Melchers. We staan aan de rand van het Amsterdamse Westerpark op een rommellandje, een kleine onbeheerde stadse ruigte die begrensd wordt door een spoorlijn, begraafplaats St. Barbara en authentiek Noord-Hollands veenweidegrond. Melchers wijst naar een vossenhol in dit vergeten stukje stadsmozaïek: „Ik zie liever een vos hier dan op de Veluwe. Dit is spannender.”

Samen met hoofdplanoloog bij Dienst Ruimtelijke Ordening en ecologisch adviseur Johan van Zoest publiceerde hij het boek Leven in de stad. Betekenis en toepassing van natuur in de stedelijke omgeving. Kort na verschijning geldt het als wetenschappelijk standaardwerk van de stadsecologie.

Van Zoest deed onderzoek naar flora en fauna in de grote stad. Daarnaast oriënteert hij zich op stedebouw, gezondheid en de ‘helende werking van groen’. Voor de auteurs is het alsof ‘je een vergrootglas op de stad legt en de mensen bestudeert als een soort’. Vooral de biodiversiteit van de stad fascineert hen.

We hebben afgesproken door de stad per fiets een tocht te maken door de zogenoemde ‘gradiënten’, dat zijn gebieden die geleidelijke veranderingen vertonen. Melchers en Van Zoest geven drie kleuren aan een stad: rood voor bebouwing waar voor de natuur weinig te winnen valt, al streven zij intens naar het creëren van kleinschalige natuur, zoals binnentuinen, struiken die vlinders trekken en gierzwaluwdakpannen.

biodiversiteit

Blauw geldt voor water en groen voor bomen, struiken, begroeiing. We fietsen langs het IJ. „Voor vogels en dieren is het IJ een toonbeeld van ongerepte natuur", legt Melchers uit. Een van zijn eerdere publicaties is het opzienbarende Haring in het IJ. Dit boek verbaasde elke stadsbewoner met interesse in de natuur: niemand kon vermoeden dat een stad als Amsterdam zoveel biodiversiteit herbergt. Van broedende slechtvalken tot ringslangen, van de rugstreeppad, schorpioen tot het beemdooievaarsbek.

Dankzij Leven in de stad ga ik met andere ogen naar het groen in Amsterdam kijken. Deze stad is toonbeeld van een zogenoemd ‘scheggenontwerp’. De groene stroken, zoals het Westerpark, Vondelpark en Rembrandtpark, maar ook spoorlijnen met begroeide taluds en waterwegen, dringen van de ommelanden diep de stedelijke omgeving binnen.

We bereiken de stadsrand net even buiten de Haarlemmerpoort. Dit gebied is een fraaie gradiënt. Het Westerpark reikt tot hier in de stad en levert een rustgevende hoeveelheid groen. In de Haarlemmerstraat zijn weleens vossen gesignaleerd. Dat is minder vreemd dan het lijkt. Het vossenhol is op een paar honderd meter afstand gegraven in het spoorwegtalud. De natuur in de stad gedijt het best bij vergeten landjes of welbewust aangebrachte groene scheggen. In het boek zijn hierover informatieve passages te lezen, niet alleen voor Amsterdam, ook betrekken de auteurs Chicago, Kopenhagen en Singapore in hun onderzoek.

groenambtenaren

„Boeken over het groen in de stad zijn er volop”, aldus Johan van Zoest. „Wat wij gedaan hebben is iets nieuws: we onderzoeken eerst de fysieke en mentale problemen waar een stadsbewoner mee te maken krijgt. Het lawaai, de eenzaamheid. Maar een stad is ook een fascinerende plaats om te leven. Vanwege de culturele rijkdom. Steden die een gunstige invloed hebben op de mens, de succesvolle steden, zijn plaatsen met veel groen.”

De gemeente Amsterdam en de Stadsdeelraden roepen regelmatig de hulp in van ‘groenambtenaren’ Melchers en Van Zoest. We staan op de oudste dijk van Nederland langs de begraafplaats St. Barbara. Beneden ligt een boerderij, die binnenkort een nieuwe bestemming gaat krijgen. Het wordt een zorgboerderij. Hiermee is een van de dromen van de auteurs bewaarheid: de wisselwerking tussen het groen dat de stad omringt en de stadsbewoners moet in ere worden hersteld. Geen bulldozer eroverheen om de weg vrij te maken voor asfalt en beton. Nee. De natuur moet zo dicht mogelijk rondom de stad te vinden zijn.

Johan van Zoest en Martin Melchers: Leven in de stad. Uitg. KNNV, 256 blz, full colour. Prijs € 47,95
    • Kester Freriks