Het kijkvolk

1376

Het verhaal gaat dat een aap die zichzelf in de spiegel ziet, achter de spiegel grijpt omdat hij denkt dat hij een andere aap ziet. Ik kan het me voorstellen. Wat heeft de eerste mens gedaan toen hij/zij voor het eerst een spiegelbeeld van zichzelf zag? Van Narcissus weten we het. Hij was zo betoverd door zijn aanblik in het spiegelend water dat hij zich verder voorover boog, zijn evenwicht verloor en verdronk. Een leerrijk verhaal. Weet u nog wat er door u heen ging – om die uitdrukking maar eens te gebruiken – toen u voor het eerst bewust uw eigen gezicht zag? Ik heb nog nooit iemand gesproken die zich dat ogenblik van zelfontdekking kon herinneren. Dankzij de spiegel leert een mens aan zichzelf te wennen, komt na verloop van tijd ook te weten wat andere mensen mooi en lelijk vinden, beoordeelt zich naar die maatstaven en past zich aan. Zo ongeveer. Zo zijn de schoonheidswedstrijden in de wereld gekomen.

De spiegel geeft het begin van wat we over ons eigen bestaan denken. René Magritte heeft een man geschilderd die in de spiegel kijkend zijn eigen achterhoofd ziet. Bestaan er schilderijen waarop iemand in de spiegel zichzelf niet ziet? Nooit gezien, maar het lijkt me wel waarschijnlijk dat iemand op het idee is gekomen. Er is wel een film waarop iemand te zien is die er volgens menselijke berekeningen niet zou moeten zijn, Les Diaboliques van Georges Henri Clouzot, maar dat is iets anders.

Omstreeks 1840 kwam L.J.M. Daguerre met de eerste foto’s waarop je, nog in zwart-wit, je gezicht kon zien zoals het er in de spiegel ook uitzag. In 1905 volgde de film en in 1927 de geluidsfilm. Het foto’s en films maken werd in de jaren dertig tot een volksvermaak, ongeveer zoals nu het bloggen. Maar de ware revolutie met betrekking tot de werkelijkheid van het eigen ik is pas met de televisie in de tweede helft van de vorige eeuw gekomen. Een van de eersten die dat duidelijk beseften, is de Britse tekenaar Stephen Potter. In 1955 ontwierp hij voor The Illustrated London News het schema van de TVMens. Een jongeman kijkt uit het raam en denkt: ik ga eens in de tuin naar de vogels kijken. Maar eerst moet ik een televisieploeg laten vastleggen dat ik naar de vogels kijk. En dan, als ik op de televisie mijzelf naar de vogels zie kijken, zal ik beseffen dat ik naar de vogels heb gekeken.

De Nederlandse tekenaar Stefan Verwey heeft in een heel andere voorstelling soortgelijke vernieuwde hersenwerking vastgelegd. Een kind van een jaar of zes zit rechtop in bed naar de televisie te kijken. Hij ziet zijn oma, ze leest voor uit een sprookjesboek. Op de gang zit de driedimensionale oma voor de camera. ‘Heel, héél lang geleden...’ Na de schietpartij op de Columbine Highschool kwam The New York Post met een tekening van Dee Ring waarop onder elkaar een revolver en een camera, met als bijschrift ‘Loaded and Ready for the Next School Shooting’. En nog één plaatje, van Vanc Handelsman, uit de International Herald Tribune. Een man zit voor de televisie waarop een camera staat die hem filmt. ‘How to tell when reality tv has gone too far...’ is de titel van deze tekening, en de man denkt: ‘...Gee! This is riveting stuff!..’ Bij ons heeft Big Brother de vervulling gebracht. Zichzelf zien zoals men zichzelf heeft laten zien is de zelfbevestiging van de TVMens. Vandaar dat het altijd zo’n gedrang is als iemand met een camera op straat verschijnt.

Het lijkt wel alsof hier een Martin Heidegger van de televisie zijn stukje zit te schrijven. Maar het heeft een actuele aanleiding: de executie van Saddam Hoessein. Je kon er zeker van zijn dat het drama van begin tot eind zou worden gefilmd, legaal en illegaal. En ook stond het als een paal boven water dat een paar van die films op internet zouden verschijnen. Sinds we met onze mobieltjes kunnen filmen is alles openbaar. Alleen was het nog niet zeker of we ook zouden kunnen zien hoe de mensen die naar de film keken, op de vertoning zouden reageren. Hebben bijvoorbeeld onze vooraanstaande ijveraars voor de doodstraf deze unieke gelegenheid goed gebruikt? Zullen we dat te zijner tijd ook op internet kunnen zien?

CNN heeft straatinterviews gehouden. Sommige mensen hadden gekeken en schaamden zich er achteraf voor, ook waren er die bewust niet hadden gekeken, en er waren kijkers die zichzelf op een zekere voldoening hadden betrapt. Als deze of een andere terechtstelling publiek toegankelijk was geweest, zou je dan voor een kaartje in de rij hebben gestaan? In 1870 was I.S.Toergenjev, fervent tegenstander van de doodstraf, getuige van de openbare onthoofding van de misdadiger Troppmann. Hij noteert dat daarna sommigen naar voren drongen om in hun ontembare verlangen naar gerechtigheid hun zakdoek in het bloed van de onthoofde te drenken. Nu doe je dat dus, bij wijze van spreken, met je mobieltje.

Er is een film over de doodstraf, gemaakt door André Cayatte, in 1952. Nous sommes tous des assassins. Vertoon die weer eens op de televisie.