Haatpreken met grote gevolgen

Regisseur Romuald Karmaker reconstrueert een speech van Himmler. Zo dringt hij door tot de kern van het nazisme, schrijft Dana Linssen

The Great Dictator (1940) is Charles Chaplins visionaire kijk op de op dat moment nog op het punt van uitbarsten staande Tweede Wereldoorlog. Alles draait om dictator Adenoid Hynkel en zijn dubbelganger, een arme joodse kapper. De loop der dingen slaat op hol als de twee voor elkaar worden aangezien. Chaplin is geen optimist. Hij is niet op zoek naar de mens achter de misdadiger, wel naar de absurditeit van de geschiedenis en zelden was een komedie zo pijnlijk en profetisch. scene uit de film The Great Dictator Charlie Chaplin

Das Himmler-Projekt (op import-dvd verkrijgbaar via Absolut Medien)Film: Extra’s:

Een van de spraakmakendste films van het komende Filmfestival Rotterdam wordt ongetwijfeld Hamburger Lektionen van de radicale Duitse regisseur Romuald Karmaker. De documentaire reconstrueert twee haatpreken die de Marokkaanse imam Mohammed Fazazi aan het einde van de Ramadan in januari 2000 in de Hamburgse Al-Quds-moskee hield. Na de aanslagen van 9/11 werd bekend dat drie van de zelfmoordpiloten, waaronder Mohammed el-Amir Atta, bezoekers waren van de Al-Quds-moskee en regelmatig vertrouwelijke gesprekken met Fazazi moeten hebben gevoerd.

De methode die Karmaker in Hamburger Lektionen hanteert – een acteur leest sober de integrale tekst, reacties uit de zaal verschijnen als tussentitels in beeld – beproefde hij al eerder in zijn film Das Himmler-Projekt, waarmee hij in het jaar dat Fazazi zijn toespraken hield, opschudding veroorzaakte in Duitsland. Das Himmler-Projekt is namelijk de reconstructie van een speech van SS-leider Heinrich Himmler op 4 oktober 1943 in Slot Posen, die hoewel hij ruim drie uur duurde, slechts om één zinnetje de geschiedenis is gegaan. Op tweederde van zijn relaas heeft hij het over de ‘Ausrottung des jüdischen Volkes.’

Dat alles was zeker in de Duitse context nog net even schokkender dan een imam die uitlegt in welke gevallen je wel en niet tandpasta mag stelen of je aan westerse vrouwen vergrijpen, en waarom iedereen die de universele verklaring van de rechten van de mens onderschrijft in oorlog is met de islam.

Himmlers toespraak speelde ook na de oorlog een belangrijke rol in de processen van Neurenberg. In een interview op de dvd legt Karmakar uit dat hij het (net zoals in Hamburger Lektionen) belangrijk vond om naar de originele tekst terug te gaan, die live op een grammofoonplaat is vastgelegd, om maar eens te kijken wat er destijds precies gezegd is. Het brengt hem op de paradoxale situatie dat de nazi’s als het ware het bewijs voor hun eigen daden leverden. Wat hem schokte was dat de speech vaak wordt gebruikt als belangrijkste bron voor de systematiek van de jodenvervolging, terwijl die in de drie uur durende toespraak maar iets van twee minuten aan de orde komt.

Wat ook Das Himmler-Projekt zo indringend maakt is dat acteur Manfred Zapatka (we kennen hem in Nederland misschien nog het beste als Krimi-acteur) Himmler niet speelt, net zoals hij Fazazi niet speelt. Hij leest hun teksten ergens tussen zijn en niet-zijn. Hij interpreteert niet, hij becommentarieert niet, hij spreekt en laat zo spreken wat er eigenlijk gezegd is. En het gaat maar door. Want het gaat niet alleen om de schandaalcitaten die de geschiedenisboeken hebben gehaald. Himmler praat en praat, over veldslagen, en volksaard en deze of gene soldaat die de anderen tot voorbeeld kan dienen, over massagraven en de aanblik van lijken. Het is abstract en concreet, vervreemdend en identificerend tegelijkertijd. Zelden ben je directer tot de kille kern van het nationaal-socialisme doorgedrongen, zonder je te laten afleiden door al te bekende beelden van opgewonden Sieg Heil-roepende militairen. Zo kaal en grauw komt het misschien nog wel harder aan.

Dana Linssen

    • Dana Linssen