CHATTEND DE PUBERTEIT DOOR

Voor jongeren is internet niet eens meer een tweede natuur, het is hun natuurlijke omgeving geworden. Veel ouders weten niet wat ze met al dat gechat aanmoeten. Ze zien achter iedere muis een kinderlokker.

Het advies van de experts: doe mee en blijf bij.

'Wie van u msn't zelf wel eens?' Justine Pardoen stelt de vraag maar direct aan het begin van de bijeenkomst. Tegenover haar in de aula zitten zo'n 150 ouders. Mensen van in de veertig en vijftig, merendeels academici. Vier vingers gaan de lucht in. Hilariteit in de zaal.

Ouderavond in het Barlaeus Gymnasium in Amsterdam. Pardoen is oprichter van stichting Mijn Kind Online, en ze is door de oudervereniging van het Barlaeus gevraagd om een presentatie te houden over kinderen en internet. Want net zoals alle andere kinderen zitten ook de Barlaeaantjes veel achter de computer. Maar wat voeren ze daar nu precies uit, dat wilden de ouders wel eens weten. De belangstelling is groot, de zaal goed gevuld.

De vier vingers verbazen Pardoen niet. Sinds ze zich met het onderwerp bezighoudt, heeft ze gezien dat kinderen en ouders leven in gescheiden werelden als het om internet gaat. Ze heeft een klemmend advies. 'Ga msn'en! Veel ouders zeggen me later: ik had het veel eerder moeten doen. Dat is zo jammer. Kinderen van acht doen het tegenwoordig al. Doe het ook.'

Msn is hét communicatiemiddel van de jeugd. Bijna alle tieners doen het, waarvan het merendeel dagelijks, zegt het Sociaal en Cultureel Planbureau in zijn Jaarboek ict en samenleving 2006. Chatten, communiceren op een publiek toegankelijke 'ruimte' waar iedereen met idereen kan communiceren, is minder populair, maar nog altijd heeft 20 procent van de jongeren dat wel eens gedaan. E-mail wordt ook gebruikt, maar dan voor mededelingen die langer kunnen wachten, of met een meer 'officieel' karakter, zoals een berichtje naar een leraar. Dat jongeren e-mail ouderwets zouden vinden, is grote onzin, volgens Pardoen. 'Ze gebruiken verschillende media voor verschillende doelen, daar zijn ze heel handig in.' Maar msn is veruit favoriet. 'Het is de telefoon van nu', zegt Pardoen.

Kletsen

Het gebruik van internet blijft niet beperkt tot kletsen met leeftijdgenootjes. Het grenzeloze reservoir van beeld, geluid en informatie dat internet is, is toegankelijk voor ieder kind. 'We beleven revolutionaire tijden', zegt Bamber Delver dan ook. Delver is directeur van stichting De Kinderconsument, een soortgelijke organisatie als die van Pardoen. 'Nog nooit hadden kinderen zo jong toegang tot informatietechnologie als nu. In mijn jeugd zat er altijd een opvoeder in de communicatie tussen het kind en iemand anders. De opvoeder als schakeltje is weg.' Nieuwe ontwikkelingen, zoals internet op de mobiele telefoon, zetten de ouders volgens hem nog verder buitenspel, hoewel deze vorm nog niet erg populair is.

Amy, Roald en Raquel zijn 16 jaar. Ze zitten in de vierde klas vmbo van het Groenehartlyceum in Alphen aan den Rijn en voldoen moeiteloos aan het beeld van de druk msn'ende puber. Dagelijks zitten ze uren achter de computer, vooral op msn. 'Ik heb er gisteren nog ruzie over gehad met mijn ouders', zegt Amy. 'Mijn moeder msn't met een paar familieleden die ver weg wonen. Ze begrijpt niet dat ik met honderden vrienden msn, maar dat doen alle kinderen.'

Heel erg leuk vinden ze het niet, al dat msn'en. Maar wat moet je anders als je niks te doen hebt? 'Je msn't meestal omdat je je verveelt', zegt Amy. Alledrie werken ze naast hun opleiding. Roald in een kapperszaak, Amy in een restaurant, Raquel achter de kassa in de supermarkt. Een hobby of sport hebben ze niet.

Consequentie van al dat ge-msn is dat ze elkaar minder vaak in het echt zien. Raquel: 'Vroeger sprak je met vriendinnetjes af, nu is er bijna alleen contact via msn.' Daarmee is msn een verplaatsing van het schoolplein naar de huiskamer. Dat verklaart ook waarom er zo veel uren achter de computer worden doorgebracht, zegt Pardoen. 'Ze moeten altijd online zijn, anders ben je 'er niet bij'.'

De drie zijn met hun honderden 'msn-vrienden' de doorsnee 16-jarigen van nu. Gesprekken via msn worden niet door twee, maar door tien, twintig of dertig mensen tegelijk gevoerd. Die wonen overigens bijna allemaal in Alphen, sommige in dezelfde straat. Vreemden worden meestal 'weggeblokt'. Dromen over een global community kunnen hier even in de ijskast. Roald: 'Met mensen uit je eigen omgeving kun je makkelijker praten.'

Internet: het lijkt soms op rijden met een tgv waar een trekschuit had kunnen volstaan. Het medium dat grenzen doet vervagen en van een Amerikaan je buurman kan maken, wordt in de praktijk vaak heel lokaal gebruikt. De favoriete website van Amy, Roald en Raquel is onbetwist Alphen.nu. Amy kent de oprichter ervan persoonlijk, een slimme jongen van een jaar of 19 die verschillende van zulke sites heeft opgericht. Op Alphen.nu kunnen jongeren chatten, zien waar de feesten zijn, het laatste nieuws lezen, en desgewenst ook zelf nieuws toevoegen.

De belangrijkste functie op Alphen.nu is de eigen homepage. Die mogen ze vullen met tekst, foto's en filmfragmentjes die ze op het net hebben gevonden. Sites die deze mogelijkheid bieden, worden 'profielsites' genoemd. Een van de eerste was CU2 (see you too). Oorspronkelijk bedoeld als contactsite voor homo's, werd het al snel gekaapt door 14-jarige kinderen. Het aantal profielsites is inmiddels sterk gegroeid. Kindertent is er voor de jongsten. Sugababes, Superdudes en Partypeeps zijn populair in de leeftijd van zo'n 12 tot 20 jaar. Hyves is de site voor de hogeropgeleide twintiger en dertiger. Zo zijn er nog een aantal.

Chimpansee

Ook Raquel heeft haar eigen pagina op Alphen.nu. Ze gebruikt de ruimte voornamelijk om haar liefde voor Ajax en McDonald's te belijden. En een zekere 'Rowootje' heeft naast komische filmpjes van een vuurwapengevaarlijke chimpansee en een in het water kukelende pinguïn ook een serieuze boodschap achtergelaten. 'Kanker, een klein woordje met zoveel effect (...) voor de 1 een scheldwoord, voor de ander de dood.'

'Ze creëren zichzelf op internet', zegt Pardoen. 'Wat wij vroeger voor de spiegel en in ons dagboek deden, gebeurt nu op het web.' Met dit verschil dat het internet voor iedereen openlijk toegankelijk is, en ook de discussies over bijvoorbeeld vroege seks of andere thema's die jongeren er bespreken. Maar daar zijn ze zich lang niet altijd van bewust, zegt Pardoen. 'Ze hebben geen idee dat iedereen zomaar kan meekijken. 'Jij mag niet meekijken', zeggen ze dan. Dat kun jij wel vinden, antwoord ik dan, maar ik kan het wel.'

Er wordt vaak gesproken over de 'digitale generatiekloof'. Kinderen zouden met computers oneindig veel handiger en sneller zijn dan volwassenen. De kinderen zijn de experts, de volwassenen staan erbij en kijken ernaar, dat is het beeld. Een bedrieglijk beeld, zegt Delver van De Kinderconsument. 'Ze zijn reuze handig met de webcam, met spelletjes, met chatten, noem maar op. Maar het blijven kinderen, met een beperkte kennis en horizon.'

Ook Pardoen weet dit uit eigen ervaring. 'Ik vraag wel eens aan kinderen of ze een 06-nummer zouden kunnen opzoeken via Google. Ze weten het niet. Sommige toetsen letterlijk in: 'wat is het 06-nummer van (naam)'. We hebben ons die digitale gene- ratiekloof laten aanpraten, weg ermee.'

Ouders zíjn vaak onwetend. Over wat er op internet gebeurt, en wat hun kind erop doet. De ouders van de Barlaeanen vormen daarop geen uitzondering. Het begin van de bijeenkomst wordt vertraagd door wereldvreemde vragen. Maar die achterstand is wel in te lopen, zegt Pardoen: 'Jullie moeten aan de bak. Verdiep je erin, toon interesse. Als er dan een keer iets onprettigs gebeurt, ben je een gesprekspartner voor je kind.' De veelvoorkomende reactie als er iets misgaat - 'Dat ding gaat er nu uit' - is volgens haar de verkeerde. 'Dan vertelt je kind je helemaal niets meer. In open gezinnen komt het minste grensoverschrijdende gedrag voor.'

Soufian El Hamel (14) heeft ooit geprobeerd te leren hacken. 'Ik wilde onder de naam van iemand msn-berichten te schrijven en geintjes uit halen. Als je een echte prof bent, kan je ook je rapportcijfers gaan hacken.' Maar zijn vader ontdekte het, en verbood het.

Soufian El Hamel en Karima Boutala (14) zitten in de derde klas vwo van het Amstellyceum in Amsterdam, een klassiek gebouw aan de Mauritskade. Het Amstellyceum houdt zijn geschiedenis in ere. In de hal herinneren tegels nog aan de tijden dat de Amsterdamse jeugd er heel anders uitzag. Het is een multiculturele school. Niet zo wit als het Barlaeus, maar ook niet volledig zwart.

Karima en Soufian zijn door de schoolleiding uitgezocht om te vertellen over hun internetgebruik. Hij is vooral gek op games, die hij downloadt van spele.nl. Een vriendje van hem maakt zelf zijn eigen games, maar daar hoef je niet per se meer een whizkid voor te zijn, zegt Soufian: er bestaan 'zelfbouwpakketten' voor. Karima bezoekt naast google en msn vooral sites waar je muziek kunt downloaden. In sekssites hebben ze naar eigen zeggen geen interesse. Soufian: 'Ze komen af en toe langs, maar ik klik ze gewoon weg.'

Msn'en doen ze net als de Alphense vmbo-ers vooral met bekenden uit de buurt, en vaak uit verveling. Kijken naar filmpjes op YouTube is wel een geliefd tijdverdrijf. Grappige dingen, maar ook vechtpartijen. Een vechtpartij op de voetbalclub van Soufian kon hij de volgende dag op YouTube terugzien. Iemand had het met een mobieltje gefilmd. 'Dat is gewoon grappig', zegt Soufian. Karima, lachend: 'Zij vinden dat grappig.'

Happy slapping

Ook grappig is happy slapping, de uit de VS en Engeland overgewaaide trend om argeloze voorbijgangers te slaan en dit te filmen. De hoofdcommissaris van de London Metropolitan Police Sir Ian Blair noemde happy slapping een 'sociale kanker'.

Onder de klasgenoten van Karima en Soufian is kijken naar dit soort filmpjes inmiddels gemeengoed. 'Je ziet ze vaak op YouTube', zegt Soufian. 'Heel veel mensen hebben ze ook gedownload op hun telefoon.' Allebei lachen ze: grappig. Maar is het ook grappig voor degene die het overkomt? Karima: 'Als het in het echt zou gebeuren, zou ik er wel wat van zeggen. Het is toch niet normaal om zomaar iemand te slaan?' Soufian maakt zich er minder druk om. 'Als het mij maar niet overkomt.'

De school besteedt wel aandacht aan dit soort dingen, zegt rector Van Asperen. 'We hebben de regel ingesteld dat je elkaar niet mag filmen binnen het schoolgebouw. Maar dat is natuurlijk nog iets anders dan waarden en normen. Ze zien zo veel, tot aan onthoofdingsvideo's toe. Ik heb niet de illusie dat te veranderen.' Of het tot een klassikaal gesprek over happy slapping is gekomen, weet hij niet.

Pardoen houdt niet van de 'bangmakerij' over internet, die ze 'ook in de kwaliteitskranten' aantreft. Maar inderdaad, de anonimiteit van internet biedt enorme vrijheid. En die kán misbruikt worden. Door volwassenen, maar vooral door kinderen zelf. 'Het meeste wat verkeerd gaat, doen jongeren elkaar aan: pesten, schelden, elkaar dwingen tot webcamseks. Je kunt zulk gedrag te veranderen door inzicht te geven in wat je bij een ander aanricht. Dat de ander een mens is met gevoel, en niet een pixelpoppetje in een virtuele wereld.'

Op scholen waar ze spreekbeurten organiseert, laat ze steevast een interview zien. Een meisje vertelt dat ze een keer alleen thuis was. Een groepje jongens dwong haar zich uit te kleden. Als ze niet zou gehoorzamen, zouden ze langskomen. Toen het bovenstukje eenmaal was uitgetrokken, was er geen weg meer terug. De beelden werden verspreid op school.

Als de film afgelopen is, is het even stil in de aula van het Barlaeus. Zo gaat het vaak met webcamseks, zegt Pardoen. 'Jonge meisjes krijgen een totaal absurd beeld van seksualiteit voorgeschoteld op internet, endenken dat ze preuts zijn als ze er niet aan meedoen.' 'Voor mij is dit een reden om geen webcam te nemen', zegt ouder Marlijn Faessen.

Na afloop, bij de borrel, wordt de avond nog eens doorgenomen. Over de voor- en nadelen van al dat contact op afstand, en over wel of geen webcam, en over de risico's van internet in het algemeen. De presentatie heeft Marlijn Faessen, die een dochter op de school heeft, in haar opvattingen gesterkt. Internet? Ok, maar met een toeziend ouderlijk oog. Ook een verhaal over een meisje dat naar een jongen toeging die ze alleen van internet kende en nooit eerder had gezien, bevestigt voor haar dat er aan die vrijheid veel risico's verbonden zijn. Robert Swaab, die twee dochters op het Barlaeus heeft, ziet het allemaal wel loslopen. 'Ik ben geen bezorgde ouder. Ze mogen veel van mij, ik geef ze vertrouwen.'

Janny Arends, een andere ouder, is het opgevallen dat haar dochter ruzies niet meer 'in het echt' uitspreekt, maar alleen nog via msn. Een essentieel deel van menselijk contact gaat daardoor verloren, vindt ze. 'Kruip eens achter dat scherm weg om met iemand te praten', zeg ik haar dan. 'Je moet elkaar in de ogen kunnen kijken.'

mijnkindonline.web-log.nl

www.kinderconsument.nl

Arnoud Veilbrief is freelance journalist.

    • Arnoud Veilbrief