3 RUSLAND: WILDGROEI OP RUNET WEKT ARGWAAN VAN HET KREMLIN

In juli mocht Runet, het Russische internet, voor het eerst Poetin aan de tand voelen. De president was geamuseerd toen hij de vragen voor zijn eerste webcast onder ogen kreeg.

Wil de rest van de wereld alles weten over zijn mediabeleid en buitenlandse politiek, Runet bleek in heel andere zaken geïnteresseerd.

Waarom kuste u onlangs op tv het buikje van het jongetje Nikita? ('Ik vond hem lief en ontwapenend'). Wanneer had u voor het eerst seks? ('Weet ik niet, wel de laatste keer, tot op de minuut'). Gaat u onze grenzen beveiligen met op mensen gelijkende vechtrobots? ('Ons leger heeft inderdaad robots'). En de populairste vraag: 'Wat vindt u van Medved?' Medved ('beer') is een cultfiguur op Runet: een beertje dat overal ongevraagd opduikt en dan onbekommerd Preved roept: een opzettelijk verkeerd gespeld 'hoi'.

Tot zover het onschuldige gezicht van Runet. Poetin was ongetwijfeld minder geamuseerd toen Runet begin september zijn tanden liet ziet. In het stadje Kondopoga veroorzaakte de moord op twee Russen een pogrom tegen Kaukasiërs. De curators van de staatstelevisie besloten de zaak dood te zwijgen: zo hou je incidenten lokaal en beheersbaar. Maar ze hadden buiten Runet gerekend.

De extreem-rechtse 'beweging tegen illegale immigratie' dpni riep Russen via websites en blogs op om de inwoners van Kondopoga te hulp te schieten. Binnen enkele dagen zoemde het hele Runet over Kondopoga. Iedereen sprak erover en dus kon de tv de rellen niet langer negeren zonder zichzelf belachelijk te maken. Op zondag 3 september, drie dagen na dato, verscheen Kondopoga alsnog op het avondnieuws om daarna het politieke debat te blijven domineren.

Runet groeit snel. In 2006 gebruikt 16,5 procent van de Russen internet, dat was vijf jaar geleden slechts 2 procent. Daarmee staat Rusland qua internetgebruik ruwweg op het niveau van landen als Peru en Brazilië. Runet is grootstedelijk en jeugdig, hoewel het aantal huisaansluitingen gering is en breedband zeldzaam en duur. Internet wordt daarom ook relatief veel op kantoren gebruikt, door witte boorden van middelbare leeftijd.

Toch is het belang van Runet veel groter dan deze statistieken suggereren. Nu de oude media onder een verstikkend staatstoezicht staan, heeft het Russische debat zich verplaatst naar internet. Dat blijkt ook een machtig medium voor mobilisatie. Zo zijn Russen het organiseren van flashmobs nog lang niet moe: begin oktober werd de Moskouse Arbat onder de voet gelopen door honderden studentes met bordjes 'knuffel mij'. Ook voor minder frisse zaken blijkt Runet van nut: om gewelddadige acties te co”rdineren, adressenlijsten van 'volksvijanden' te publiceren en handboeken voor het discreet vermoorden van buitenlanders en het maken van bommen.

Persbreidel

President Poetin beroept zich tegenwoordig vooral op het 'volledig vrije' internet wanneer het Westen hem op persbreidel aanspreekt. Maar het afgelopen jaar worden ook daar stilletjes de touwtjes aangehaald. Geheime diensten hebben al langer onbeperkt toegang tot providers om internetverkeer te monitoren en sluiten websites als dat zo uitkomt, zo bleek tijdens de rassenrellen van Kondopoga. De Doema, het Russische parlement, heeft nu een wet in behandeling die dat formaliseert: providers moeten een website meteen uit de lucht halen als een 'machtsorgaan' dat eist. Hoewel dat met een schriftelijk bevel moet en met 'objectieve redenen' omkleed, komt er geen rechter aan te pas.

Extremistische websites zagen de bui al hangen en zijn naar Amerika of Europa verhuisd: neonazi-sites hebben vrijwel nooit meer de extensie .ru, maar steevast .org, .com of .net, wat erop wijst dat de provider zich in het buitenland bevindt.Zo staat de website van de ultranationalistische 'beweging tegen illegale immigratie' dpni in Amerika geregistreerd.'Ik zie daarin geen ironie', zegt de Petersburgse systeembeheerder Oleg van dpni.'Rusland is een dictatuur.'

Ook het Russische politieke debat is naar het buitenland verbannen. Vooral naar Amerika, want verrassend genoeg hebben de Russen massaal politiek asiel gezocht in de 'virtuele gemeenschap' LiveJournal. Het westerse deel van LiveJournal wordt bevolkt door pubermeisjes die klagerige dagboeken bijhouden, levensstijlen etaleren, flirten, roddelen en ruzie maken. Ook in het Russische gedeelte van LiveJournal vormen jongeren een meerderheid, maar daar vind je ook bekende artiesten, journalisten, dissidenten, opiniemakers, spin doctors, extremisten en in ongenade gevallen politici. Na de Amerikanen zijn de Russen de grootste groep gebruikers van LiveJournal: de site telt meer dan 300.000 Russische blogs. Bloggen heet in Rusland inmiddels ZjeZje, een afkorting voor ZjivojZjoernal, of LiveJournal.

Clans en vetes

Internetsociologen wijten de populariteit van LiveJournal, met zijn virtuele vriendengroepen en gemeenschappen, aan de Russische hang naar persoonlijke netwerken. Opinievorming verloopt op LiveJournal intiemer, interactiever en sneller dan via individualistische, 'westerse' weblogs. In LiveJournal vormen zich clans en vetes, voorziet men elkaar eindeloos van commentaar en aanmoediging, verspreidt men roddels en geruchten, maakt men afspraken en co”rdineert men acties. Russische gebruikers 'devirtualiseren' hun contact relatief vaak: ze zoeken elkaar ook op in de echte wereld.

Het Russischtalige gedeelte van LiveJour-

nal is een getto dat weinig contact zoekt met de Angelsaksische buitenwereld en helemaal opgaat in interne debatten. De ZjeZje-sfeer brengt ook politieke bewegingen en projecten voort. Zo ontstond in LiveJournal Project Da (Project Ja), dat in Moskou debatten tussen bekende, maar in ongenade gevallen politici organiseert en uitzendt via YouTube. De zaal en een vakjury besluiten wie het debat wint: zo zegevierde de extreemrechtse Rogozin onlangs glansrijk over de liberaal Nemtsov in een debat over het handelsembargo tegen buurland Georgië.

De vraag is of het Kremlin deze vrijhaven nog lang tolereert: de voortekens zijn bedenkelijk. Zo was op 4 november, de 'Dag van de Volkseenheid', de nieuwe Russische nationale feestdag, LiveJournal een dag lang onbereikbaar. Er was de autoriteiten die dag alles aan gelegen een geco”rdineerde 'Russische Mars' door ultrapatriotten en nazi's te voorkomen. Een technisch probleem, zo heet het, maar de ZjeZje-sfeer gelooft daar niks van.

In oktober ontstond groot misbaar in LiveJournal toen de Amerikaanse eigenaar, het bedrijf Six Apart, bekend maakte het beheer over het 'cyrillische (Russischtalige) gedeelte' uit handen te geven aan het Russische computerbedrijf SOeP. Dat bedrijf levert voortaan dus ook het 'Abuse Team', de 'zedenpolitie' die toezien op handhaving van de regels (geen aanzetten tot geweld, geen stalking, geen porno etc).

Op zich een logische stap, want in 2005 was het Russische LiveJournal juist in rep en roer over 'Amerikaanse censuur'. Die rel begon toen een gebruiker, een zekere Vchk, een bewerkte Sovjetposter op zijn site plaatste. In plaats van 'Papa, dood een Duitser' stond er 'Papa, dood een navo-soldaat'. Het Abuse Team verwijderde de blog na een klacht, waarna tientallen Russen koppig 'Dood aan de navo' of 'Dood een navo-soldaat' op hun weblog plaatsten en een lawine van sluitingen volgde. Heel Rusland dreigde daarna collectief LiveJournal te verlaten. 'Wij slaan de deur met een luide knal achter ons dicht', schreef journalist Ivan Davidov. Een probleem bleek ook dat het Amerikaanse 'Abuse Team' maar één lid telt dat de Russische taal machtig was en eenvoudig viel te manipuleren door lieden die weblogs van hun vijanden voor sluiting voordragen. Rusland kent een hardnekkige klikcultuur.

Maar nu het beheer aan Russen werd uitbesteed, was de woede nog groter. Er klonken oproepen tot een Russische exodus naar Trinidad en Tobago, andere gebruikers schakelden over van het cyrillische naar het Griekse alfabet.

De 'tweede Russische blogoorlog' is weer geluwd, maar de Zjezje-sfeer volgt het bedrijf SOeP wantrouwig. De nieuwe 'chief blogging officer' is Anton Nossik, een internetgoeroe die bekend staat als liberaal, maar verdachte contacten onderhoudt. Nossik stond eind jaren negentig aan de wieg van portals en internetkranten als Lenta.ru, Gazeta.ru en Utro.ru.

Invloedrijke publicaties, maar tevens vehikels van een notoire spin doctor van het Kremlin, Gleb Pavlovski. Computerbedrijf SOeP is eigendom van de metaaltycoon Aleksandr Mamoet, die als elke Russische 'oligarch' nauw met het Kremlin samenwerkt. De overname van LiveJournal 'kopieert het Kremlin-model dat eerder de rest van de Russische media vergiftigde', waarschuwt commentator Jevgeni Morozov. Geen directe staatscontrole of censuur, maar zelfcensuur via het grote zakenleven.

Toch: vergeleken met het Chinese internet, met zijn fijnmazige filters en tienduizenden cyberagenten, is Runet een oase van vrijheid. Nog wel.

Coen van Zwol is correspondent van NRC Handelsblad in Moskou.

    • Coen van Zwol