Nederland is ‘knuttenvrij’

Het is te koud voor de knut, een vlieg die de ziekte blauwtong overbrengt.

Toch is vee nog niet veilig.

Net te laat voor de jaarlijkse neologismen-lijst: Nederland is sinds 30 december ‘knuttenvrij’, meldt het ministerie van LNV. Knutten zijn de vliegjes die de dierziekte blauwtong overbrengen. Dus nu de ‘knuttenvrije periode’ is ingegaan, lijkt het er sterk op dat de maandenlange epidemie van de schapen- en runderziekte blauwtong is uitgedoofd. Maar, zeggen wetenschappers: het betekent niet dat het virus is verdwenen.

Sinds half augustus veroorzaakten de knutten en het blauwtongvirus dat door deze bijtende vliegjes wordt overgebracht, een epidemie die in Europa zonder precedent was. Op meer dan tweeduizend boerderijen in vooral Duitsland, België en Nederland hadden herkauwers blauwtong, wat de export van met name jonge fokkoeien en slachtvee beperkte.

Van de aandoening worden vooral schapen ziek: ze krijgen koorts, ontstekingen in en rond de bek – en soms een blauwe tong. Ongeveer een op de twintig schapen gaat er aan dood. Koeien en andere herkauwers worden ook ziek, maar minder ernstig. In West-Europa woedde de ziekte nooit eerder. Normaal komt het subtropische virus niet noordelijker dan Spanje, Italië of Bulgarije. Maar de laatste berichten over zieke koeien in België en Duitsland dateren alweer van half december. Daarna werd het stil.

En nu is Nederland dus volgens de ambtelijke regels zelfs knuttenvrij, zodat enkele regels voor het binnenlandse vervoer van vee nu verruimd zijn. Zo schrijft de Europese Unie dat voor. In de 24 insectenvallen die op en rond Nederlandse boerderijen geplaatst zijn, mochten elke nacht maximaal negen vliegjes belanden. Die voorwaarde werd ruimschoots gehaald: de Voedsel en Waren Autoriteit vond in de laatste week van het vorige jaar precies één knut. Daarbij steeg het kwik in De Bilt, Vlissingen en Maastricht de afgelopen twee weken niet boven de tien graden, wat een tweede voorwaarde is.

Het komt overeen met de verwachtingen van epidemiologen: als de winter invalt, wordt het te koud voor knutten. „De temperatuur is dusdanig laag, dat de knutten niet vliegen om een bloedmaal te halen”, vertelt Piet van Rijn die moleculair viroloog is bij het Centraal Instituut voor Dierziekte Controle (CIDC) in Lelystad. „Veel knutten gaan dood en we gaan er vanuit dat het virus zich onder de vijftien graden niet vermenigvuldigt in de vlieg. Daardoor is de kans op verspreiding minimaal.”

Nu nog 54 dagen wachten, dan is het land volgens de nieuwe EU-regels ook ‘blauwtongvrij’ en kan er in Brussel weer over export van levende schapen en koeien gepraat worden. Mona van Spijk, beleidsadviseur diergezondheid bij de landbouworganisatie LTO-Nederland: „Het geeft geen zekerheid dat dan alle exportbeperkingen worden opgeheven. Maar de getroffen landen hebben, doordat zij in Europa deze regelgeving konden instellen, wel een betere onderhandelingspositie.”

De praktijk blijft weerbarstig. „Het betekent dus niet dat er nu geen knutten meer zijn”, voegt Van Rijn toe. Alle kennis die er over de overleving van knutten is, is gebaseerd op de Culicoides imicola, die in zuidelijke landen de overbrenger is. „Maar hier is dat waarschijnlijk C. dewulfi, daarvan weten we niet of hij bij tien graden écht in groten getale doodgaat.”

In de praktijk is nooit bepaald of de richtlijnen het opvlammen van het blauwtongvirus na de winter daadwerkelijk tegengaan. Van Rijn: „In Zuid-Europa komt het virus de laatste jaren bijna elk jaar terug. Mogelijk wordt de ziekte daar na de winter steeds opnieuw geïntroduceerd uit zuidelijker gebieden, maar het kan ook dat het virus toch overwintert en weer opvlamt. Dat is moeilijk te bepalen.” Er is discussie over de overwintering. „We gaan er nu vanuit dat een ziek dier nog twee maanden besmettelijk is. Misschien is dat langer, en dan zou het virus de winter kunnen overleven. We weten ook niet of het virus op kalfjes kan worden overgedragen. En het is denkbaar dat het virus toch in volwassen knutten blijft, als die in de winter niet doodgaan.”

Van Rijn heeft nog geen idee wat er de komende jaren gaat gebeuren. „Het doemscenario is dat blauwtong zich hier blijvend heeft gevestigd. Het positieve scenario is dat het twee of drie seizoenen aanhoudt en dan uitdooft. Dat is in Spanje gebeurd met een vergelijkbare epidemie, die van de Afrikaanse paardenpest.”

    • Hester van Santen