Elvis als opstapje naar God

Bezie Elvis Presley als de hedendaagse David en zijn aantrekkingskracht is duidelijk: niet door zijn rocknummers, maar door zijn psalmen, betoogt F.R. van Omvlee.

Maandag 8 januari 2007 is het 72 jaar geleden dat Elvis Presley geboren werd. In augustus zal het dertig jaar geleden zijn dat de man overleed, over wie dirigent Leonard Bernstein zei dat hij de grootste culturele kracht van de twintigste eeuw was.

Naarmate popmuziek meer established raakt en popsterren langer meegaan, kan de wetenschap niet heen om de bestudering van de popcultuur. Als theoloog en popliefhebber zie ik dat popsterren dienen als bemiddelaars of mystagogen (inwijders in mysteriën) in levensbeschouwing en geloof. Zij bieden mensen een aantrekkelijk, want begrijpelijk opstapje naar zingeving en naar God. Dat geldt voor vele grote en kleinere sterren: van Bob Dylan tot Marco Borsato, van Janis Joplin tot Madonna. En bij uitstek geldt dit voor Elvis.

Aan Bono’s ode Elvis: American David ontleen ik het beeld dat Elvis een hedendaagse David is. De bijbelse herdersjongen David werd gekozen tot koning tegen wil en dank, beging fouten op het gebied van mores en trouw, maar bleef oogappel van God en werd invloedrijk ver buiten de grenzen van zijn rijk en tijd.

Elvis is anno 2007 eveneens royaal aanwezig. In de wereldpolitiek speelde hij vorig jaar een rol toen de Japanse premier Koizumi een hartstochtelijk fan bleek te zijn en Bush min of meer gedwongen was met hem een staatsbezoek af te leggen aan Graceland. Koizumi sprak een dankwoord uit met meer Elviscitaten dan Bush kon vatten. Oprah Winfrey liet koningsdochter Lisa Marie Presley reeds meerdere malen opdraven. Lisa Marie mocht ook figureren, naast andere beroemdheden als Iggy Pop en Kate Moss, in de posthume videoclip van Johnny Cash’s God is gonna cut you down. Elvis zelf is te horen en te zien op de meest recente videoclip van U2, Window in the Skies.

Cirque du Soleil heeft van de Amerikaanse showbizzondernemer Robert Sillerman, eigenaar van Elvis Presley Enterprises, een megacontract gekregen om wereldwijd een reeks Elvisshows vanaf 2008 tot 2021 (!) – onder de noemer Elvis Experience – te organiseren.

In Nederland komen we Elvis tegen in de filatelie op de postzegel die werd uitgebracht door TNT Post, ter gelegenheid van het 50 jarig bestaan van de hit Heartbreak Hotel. In de kunstwereld was Elvis ook present; van maart tot juni 2006 waren in het Stedelijk Museum Amsterdam de werken Karma Physics < Elvis en Insurgents van de kunstenaar Brady Condon te zien waarin meerdere Elvissen figureren. Nederlandse kunstenaars als Sander van Bussel, Henk Tas en Erwin Olaf gaven hun visie op Elvis al op een tentoonstelling als ‘Elvis is hier’ in 2002 in Tilburg.

Kerkelijk was Elvis aanwezig in een uitverkochte Elviskerkdienst in Paradiso, eind september vorig jaar. In november 2006 bracht zelfs het Vaticaan de Latijnse versie van de Elvishit Surrender uit als Nunc aeternitatis op de CD Album Omnium Temporum Latina Cantatum Optimum.

Elvis is anno 2007 een icoon geworden van zowel het beste als het slechtste dat de Amerikaanse cultuur heeft voortgebracht. De slechte kant van deze icoon is de commercialiteit, de kinderlijke zelfzucht, de onbeheersbare verslaving van de materialistische mens. Het beste is de oprechte versmelting van emotie, geloof en muziek; de eenling die de wereld kan veranderen.

Was Elvis voor de intelligentsia in de jaren zeventig en tachtig not done, er is de laatste jaren een kentering te bespeuren in de waardering voor Elvis. Als dominee, theoloog en Elvisfan organiseer ik Elviskerkdiensten die door de gewone fans, maar ook door iemand als Paradisodirecteur Jan Willem Sligting worden gewaardeerd. Nederlandse intellectuelen als Martin Bril, Bart Chabot, Kees ’t Hart en Jan Rot geven tegenwoordig blijk van hun fascinatie voor Elvis.

Belangrijker is echter dat de tragisch overleden King nog steeds emoties oproept, herkenning, eerbied zoals een medemens verdient, waarin we ons aller lot weerspiegeld zien. Niet zozeer als heilige, maar als voorzanger, die bezingt wat wij allen zouden willen of behoren te doen. Peace in the Valley, If I can Dream, Lord, You gave me a Mountain, Amazing Grace, How Great Thou Art, weerspiegelen zowel het oprechte geloof als de wanhoop van Elvis. Een bezoekster van de Elvis Gospelkerkdienst in Paradiso mailde na afloop: „Hoewel ik, van huis uit katholiek, al jaren niet actief gelovig ben, heeft deze dienst me weer laten zien (en horen) hoeveel waarde het geloof heeft. Het was een geweldige ervaring, samen met zoveel andere Elvis liefhebbers, in woord en vooral gezang deze dienst mee te mogen maken”.

Niet alleen in de Verenigde Staten, maar ook of misschien vooral daarbuiten wordt deze kracht van Elvis erkend. Europa en Azië eigenen zich de Amerikaanse cultuur toe en geven daaraan hun eigen draai. Zo ook aan Elvis. Het slechtste uit Amerika, wordt erkend als het beste.

Bono eindigt zijn ode aan Elvis met:

elvis

the psalmist

elvis

the genius

elvis

the generous

elvis

forgive us

elvis

pray for us

elvis

aaron presley

Elvis bekijken als hedendaagse David is de sleutel tot het begrijpen van zijn aantrekkingskracht: Niet met zijn rocknummers maar juist met zijn psalmen, de gospels die hij vanaf het begin van zijn carrière tot aan zijn laatste optreden het liefst vertolkte, raakt hij nog steeds liefhebbers van alle generaties. Ofwel om de inhoud, ofwel om de intensiteit waarmee hij ze zingt. Juist het feit dat Elvis deze liederen de profundis en vol Godsvertrouwen zingt, met zijn talenten en depressies, amfetamine-verslaving en echtscheiding, maakt dat hoorders Amazing Grace ervaren als hij het zingt.

Drs. F. R. Omvlee is krijgsmachtpredikant bij de Nederlandse Defensie Academie en onderzoekt de theologische betekenis van het culturele fenomeen Elvis Presley.

    • F.R. van Omvlee