Poolse extremist Giertych heeft tij niet mee

In mei sprak Europa schande van de benoeming van Roman Giertych tot vicepremier van Polen. Inmiddels vecht de leider van de nationalistische en extremistische Liga van Poolse Families voor zijn politieke leven.

De Polen lopen niet warm voor extremistische partijen, zo blijkt vaak uit peilingen. En intussen weet niemand dat beter dan Roman Giertych, de leider van de Liga van Poolse Families (LPR), een zéér extremistische partij.

Europa sprak er in mei schande van toen deze 35-jarige nationalist en ultrakatholiek werd opgenomen in de Poolse regering, als minister van Onderwijs en vicepremier. De promotie van de kleinzoon van een roemruchte antisemiet maakte alom indruk, ook in Polen zelf.

Zes maanden later vecht Giertych voor zijn politieke leven. „Als een leeuw, maar zonder veel succes”, zegt Bartosz Weglarczyk, commentator van Polens grootste dagblad Gazeta Wyborcza. „Ik denk dat het binnen twaalf maanden gedaan is met de LPR.”

Dat de partij heeft afgedaan bij de kiezer werd pijnlijk duidelijk in november tijdens lokale verkiezingen. De Liga, die hamert op God, vaderlandsliefde en familiewaarden, mag landelijk maar drie dorpshoofden leveren, plus drie burgemeesters, van piepkleine gemeentes. In Warschau verloor zij van de ludieke Partij van Gnomen en Idioten.

De LPR lijkt te zijn opgeslokt door coalitiegenoot Recht en Rechtvaardigheid (PiS), de partij van premier Jaroslaw Kaczynski. Die partij is ook conservatief en katholiek, maar veel groter, veel succesvoller en minder omstreden. „PiS heeft ons programma en onze ideeën gestolen”, zegt LPR-parlementariër Krzysztof Bosak (24) over zijn coalitiegenoot. „Maar daar zit ook een goede kant aan: zonder ons zou PiS minder eurosceptisch zijn geweest en minder werk van misdaadbestrijding hebben gemaakt.”

De LPR is altijd een splinterpartij geweest, die tijdens verkiezingen nooit veel meer dan de kiesdrempel wist te halen. Maar deze zomer wonnen de ultrakatholieken aan belang, toen de regering naarstig op zoek was naar een meerderheid. Sommige commentatoren suggereren dat Polen Kaczynski dankbaar mag zijn: hij heeft het extremisme vermorzeld door het te omarmen. Maar Weglarczyk vindt dat teveel eer. „Le Pen is ook nooit tot de Franse regering toegetreden. Er is een morele grens overschreden.”

„Er is veel politieke correctheid in Polen”, zegt Bosak. „Mensen zeggen niet wat ze denken, anders zouden we meer succes hebben. Onze tijd komt nog wel.”

Tot dan past de partij zich aan de kiezer aan. Al maanden manoeuvreert Giertych de LPR naar het politieke midden. De politicus distantieerde zich van de antisemitische ideeën van zijn grootvader, voor de oorlog een bekende politicus en een geestverwant van de nationalist Roman Dmowski, naar wie Giertych is vernoemd. Dmowski was met zijn rivaal Józef Pilsudski de belangrijkste Poolse staatsman van het interbellum. Hij stond bekend als een vurig antisemiet, als ultrakatholiek en als extreem anti-Russisch.

Vicepremier Giertych liet ook zijn gezicht zien tijdens de jaarlijkse herdenking in Jedwabne, waar in 1941 zestienhonderd joden werden vermoord door Poolse dorpsgenoten. „Er is en er zal geen plaats zijn voor antisemitisme in Polen”, zei Giertych bij die gelegenheid.

Maar Giertych wordt maar moeilijk geloofd. Hij was immers degene die na de val van het communisme jeugdorganisatie Mlodziez Wszechpolska (MW), de Al-Poolse Jeugd, nieuw leven inblies. MW stond voor de oorlog bekend als een gewelddadige, antisemitische club en komt tegenwoordig geregeld in opspraak als broeinest van neonazisme en homohaat.

Onlangs dook een homevideo op van Poolse jongeren die tijdens een nachtelijke picknick de Hitlergroet brengen bij een brandend hakenkruis. Minstens één aanwezige was lid van de Al-Poolse Jeugd. Zij bleek bovendien een assistent te zijn van europarlementariër Maciej Giertych, de vader van Roman Giertych. Eerder ontstond al ophef over LPR-leden die in hun MW-verleden in fascistische tijdschriftjes hadden gepubliceerd, concerten van racistische rockbands hadden bezocht of met de hand gestrekt in de lucht waren gefotografeerd. „We bestelden bier”, was het commentaar van één van hen.

In een ultieme poging de kiezer terug te winnen, maakte Giertych vlak voor Kerst bekend dat de drieduizend man sterke Jeugd niet langer dienst doet als jeugdorganisatie van de LPR. Partijgenoot Bosak, sinds een jaar de leider van de MW, werd gevraagd om een keuze te maken. De jongeman koos voor zijn politieke carrière.

De LPR gaat nu een nieuwe, kleinere jeugdclub oprichten. Bosak zelf staat model voor de nieuwe LPR-mens: hij studeert economie en draagt een pak en een stropdas. „Het wordt een club met hoog opgeleide jongeren, die weten hoe je met de media en dus met provocaties moet omgaan.”

MW was dus voor domoren? „Nee”, zegt Bosak. „Er zijn stommiteiten begaan door leden en nog vaker door vriendjes van leden, die niet eens lid waren. Dat is niet onze schuld. De media hebben de negatieve publiciteit aangewakkerd.”

Journalist Weglarzczyk vindt dat onzin: „Giertych lijkt nu eindelijk te begrijpen dat het politieke discours van voor de oorlog niet meer werkt. Daarvoor is Polen teveel veranderd. Maar zijn inzicht komt te laat: hij is gedoemd om te verdwijnen.”

    • Stéphane Alonso