‘De VVD-top is vervreemd van zorgen van de achterban’

Het structurele probleem van de VVD is dat zijn kiezers rechtser zijn dan de partijtop. Het verkiezingsprogramma bood geen antwoord op hun zorgen. Dáárom verloor de VVD zes zetels, zegt Patrick van Schie.

Patrick van Schie

Dat de VVD fouten maakte tijdens de verkiezingscampagne van november, wordt door bijna niemand in de partij tegengesproken. Vorige maand kwam de VVD-top in een uithuilsessie in Zoetermeer ook tot die conclusie. Maar wat altijd verzwegen wordt, is dat er structurele problemen aan die fouten ten grondslag liggen, vindt directeur Patrick van Schie van de Teldersstichting, het aan de VVD verbonden wetenschappelijke bureau.

Er gaapt volgens Van Schie een gat tussen de gewone VVD-stemmers en de partijtop. „Dat is het structurele probleem van de VVD. De Kamerleden en veel regionale voorzitters zijn veel linkser dan de achterban. Bovendien is de top ervan doordrongen dat de VVD een regeringspartij is. Daar wordt de vraag niet meer gesteld wat liberalisme ook alweer betekent.”

Patrick van Schie heeft vaker kritiek op de koers van de VVD. Het past bij zijn functie van directeur van de liberale denktank die, zo onderstreept Van Schie vaak, los staat van de VVD en onafhankelijk is. Van Schie is er, zegt hij, om de liberale koers van de VVD te bewaken.

En zo liberaal was het meest recente verkiezingsprogramma van de VVD niet, vindt hij. In een gisteren gepubliceerd artikel in het blad Liberaal Réveil laten Van Schie en wetenschappelijk medewerker Fleur de Beaufort weinig heel van de campagne. De partij verloor zes van de 28 zetels door een zwak programma dat gericht was op de kiezer in het politieke midden, vinden de auteurs. „Daar was het al druk. Bovendien had de kiezer, zo is uit de uitslag gebleken, juist behoefte aan partijen die zich durfden te onderscheiden. De VVD-top is vervreemd is geraakt van geluiden uit de achterban en de samenleving.”

Het ging over een betere economie, over de positieve kanten van globalisering, over de Marokkaanse groenteman die óók VVD moest kunnen stemmen. Van Schie: „De kiezer van nu is bang voor het verdwijnen van samenhang in de samenleving, ziet ook de negatieve kant van de islam, wil een harde aanpak van criminelen. Het liberalisme zou daar antwoord op kunnen geven, maar dat is niet gebeurd.”

Veel punten in het programma staan volgens Van Schie juist haaks op het liberale gedachtegoed. Gratis kinderopvang bijvoorbeeld. Volgens het programma zou dat zorgen voor meer werkende moeders, en dus een sterkere economie. De auteurs schrijven in hun artikel dat „een liberale partij haar politiek niet vooreerst had mogen afleiden uit collectieve doelstellingen”.

De officiële lezing van de slecht verlopen campagne is dat de VVD als derde partij vermalen werd tussen het geweld van het CDA en de PvdA. Lijsttrekker Mark Rutte kwam niet tussen de strijd om het premierschap tussen PvdA’er Wouter Bos en CDA’er Jan Peter Balkenende. Van Schie gelooft niets van deze theorie. Hans Wiegel en Frits Bolkestein lukte het toch ook om aandacht te krijgen? „Bolkestein wist links en rechts in de VVD te verenigen. Nu zijn de kiezers aan de rechtervleugel naar Geert Wilders of het CDA gegaan.”

Van Schie steunde Mark Rutte toen die lijstrekker van de VVD wilde worden. Bij Rutte was het liberalisme in de beste handen, vond Van Schie. „Rutte is helemaal niet zo links als sommige mensen wel eens denken. Het leiderschap van Rutte staat wat mij betreft ook niet ter discussie.” Maar het verhaal dat hij vertelde, was volgens Van Schie zwak. „Door een zakenman als Ben Verwaayen (topman van British Telecom, red.) voorzitter van de programmacommissie te maken, koos de VVD voor een campagne waarin de economie centraal stond. Rutte vertelde voortdurend het verhaal dat globalisering zo goed is, omdat dat een positief effect op de economie heeft. Maar het wegvallen van de grenzen heeft voor veel kiezers ook negatieve gevolgen. Mensen willen ook trots zijn op de Nederlandse geschiedenis, maar ze zien de nationale identiteit verdwijnen. Niet voor niets heeft de kiezer in 2005 de Europese Grondwet massaal afgewezen. De VVD was onder Frits Bolkestein nog kritisch over Europa. Er stond geen letter over Europese integratie in het programma.”

Van Schie is voor een veel radicalere koers van de VVD. Hij is voorstander van de doodstraf, tegen Grondwetsartikel 23 dat de vrijheid van onderwijs garandeert, en voor een harde aanpak van criminelen. Geert Wilders, ex-VVD’er en verkiezingsoverwinnaar met zijn Partij voor de Vrijheid, heeft volgens Van Schie standpunten waar de VVD „ten onrechte de neus voor ophaalt”. „De indruk werd steeds gewekt dat die Wilders niet serieus te nemen is. Ik steun Wilders’ ideeën niet van a tot z, maar ik zie punten die in het VVD-programma hadden gekund. Wilders wil automatisch levenslang na drie zware misdaden. De VVD pleitte daar vroeger ook voor.”

Van Schie vindt het jammer dat de VVD een „eenzijdig positief verhaal” over de islam uitdroeg. „We moeten niet vergeten dat er radicale moslims zijn met onverdraagzame ideeën, die haaks staan op onze rechtsstaat. Dat hadden we ook moeten benoemen.”