Schuld en boete

De televisiebeelden van Saddam Hussein met een strop om zijn nek had ik maar liever niet gezien. Zij deden te veel denken aan een publieke executie bij wijze van volksvermaak. Een lelijk spektakel. Tegelijk geef ik maar gewoon toe dat ik mezelf betrapte op de gedachte: opgeruimd staat netjes.

Ja, levenslange gevangenisstraf zou beter zijn geweest. Een vervloekte tiran die zijn leven lang wegrot in het gevang, is voor zijn soortgenoten en navolgers afschrikwekkender dan een dode tiran. Uit het oogpunt van het internationaal recht en de mensenrechten is dit dus een gemiste kans.

Maar om dit nu aan te grijpen voor een principiële discussie over de doodstraf, daar zit ook iets hypocriets in. Zeker, ik ben blij dat wij die straf in Europa niet meer kennen, ik onderschrijf het standpunt van Amnesty International dat de doodstraf overal moet worden uitgebannen, ik zie in dat de procesgang in Bagdad meer met politiek dan met recht van doen had.

Waar echter de slachtoffers worden geteld bij de honderdduizenden, getuigt het van een nogal wrang soort fijngevoeligheid, om niet te zeggen een belerende hooghartigheid, in Irak aan te komen met het recht op leven. Gesteld dat Hitler zich in 1945 had overgegeven, was het dan denkbaar geweest hem in leven te laten? Uitgesloten.

Daar kan men tegenin brengen dat wij ruim zestig jaar verder zijn. Het is waar dat het rechtsdenken zich de afgelopen decennia heeft ontwikkeld en dat aan het recht op leven universele gelding toekomt. Het is ook waar dat doodstraf per definitie buitenproportioneel is en door geen enkele proportie van bloedvergieten kan worden gerechtvaardigd. Alleen, dat zou je wonende in Irak waarachtig niet zo gemakkelijk zeggen.

Op de keper beschouwd is de gemiste kans dan ook dat het monster niet voor een internationaal tribunaal is gebracht. Dan had hij buiten Irak kunnen worden berecht voor misdaden tegen de menselijkheid, genocide en oorlogsmisdaden. Het zijn de Amerikanen die dit niet hebben gewild. Zij waren degenen die Saddam arresteerden en dus in de positie waren hem over te dragen aan een internationaal tribunaal. Maar daar zijn de Verenigde Staten helaas niet happig op.

Een reden om Saddam in Irak te berechten, was de wens van de Amerikaanse regering om de soevereiniteit van dat land te demonstreren. Maar wat ongetwijfeld ook een rol heeft gespeeld, is haar eigen gespannen verhouding tot het internationale strafrecht.

Zoals bekend wordt het Internationale Strafhof in Den Haag niet door de VS erkend. Het oprichtingsverdrag is indertijd op het nippertje door de regering van Clinton ondertekend, wat door Bush terstond ongedaan werd gemaakt. Er had desondanks een speciaal tribunaal kunnen worden ingesteld om Saddam en zijn handlangers te berechten. De voormalige dictator zou zich dan in levenden lijve tevens hebben moeten verantwoorden voor de massaslachtingen onder de Koerden en het gebruik van massavernietigingswapens. Nu is hij alleen veroordeeld voor de tenhemelschreiende gruwelen in de shi’itische plaats Dujail.

Het proces had slechts betrekking op een fractie van de door de ‘slager van Bagdad’ gepleegde misdaden. Die beperking is in strijd met het rechtsgevoel. Ook al zijn de feiten waarvoor Saddam wél is veroordeeld, voldoende grond voor de veroordeling, het blijft moeilijk aanvaardbaar dat hij niet is berecht wegens bijvoorbeeld de zogeheten Anfalcampagne, waarbij meer dan 180.000 Koerden zijn vermoord en vierduizend dorpen vernietigd. Dat proces wegens genocide heeft hij door de executie kunnen ontlopen.

Jammer: niet alleen de Koerdische bevolking, de hele wereld heeft er recht op dat volkenmoord tot een veroordeling leidt. Nu ja, Saddam heeft dan in ieder geval een proces gehad, wat ondanks de gebreken ervan alweer ver te prefereren is boven een standrechtelijke executie.

De berechting is belangrijker dan de straf. Vooruitgang op het gebied van de mensenrechten kun je afmeten aan het lot van dictators die zijn verdreven sinds het einde van de Koude Oorlog, toen de hoop ontstond dat het internationale recht niet meer uitsluitend door de machtsverhoudingen zou worden bepaald.

Maar de Chileense oud-president Pinochet is in december thuis in zijn eigen bed gestorven. Dat is pas onverdraaglijk. Hij heeft vorige week zelfs nog postuum zijn wandaden verheerlijkt. Pinochet is geen uitzondering. De meeste tirannen voor wie tegen het einde van de twintigste eeuw het uur geslagen had, konden zich, door ziekte voor te wenden of door de wijk te nemen, onttrekken aan berechting. Te vaak bleef de schreeuw om gerechtigheid onbeantwoord.

Pol Pot, onder wiens bewind twee miljoen Cambodjanen zijn omgebracht, is wel verdreven maar nooit berecht. De Congolese ex-dictator Mobutu, een van de ergste bloedzuigers en moordenaars uit de geschiedenis van Afrika, overleed in ballingschap. De beul van Ethiopië Mengistu woont rustig in Zimbabwe. In Jakarta houdt oud-president Soeharto het bed, zodat hij niet kan worden berecht wegens corruptie. Laat staan voor zijn verantwoordelijkheid voor de massamoorden die volgden op zijn machtsovername in 1965. Hoeveel bloed kleeft er niet aan de handen van deze schurk?

Al deze tirannen konden de dans ontspringen doordat in de internationale verhoudingen macht helaas nog altijd gaat boven recht. Het goede nieuws is dat inmiddels honderd landen zijn aangesloten bij het Internationale Strafhof. De Liberiaanse ex-dictator Taylor wacht in een Scheveningse cel zijn berechting af. Ook met de internationale tribunalen over Joegoslavië en Rwanda zijn belangrijke stappen vooruit gezet. Milosevic mag dan wel zijn overleden voor zijn schuld kon worden vastgesteld, hij is in ieder geval voor zijn rechters gebracht. Maar zolang de NAVO zogenaamd niet in staat is Mladic en Karadzic op te pakken, heeft het Joegoslavië-tribunaal zijn voorbeeldfunctie onvoldoende kunnen vervullen.

De mensheid snakt naar recht. Waarom heeft de terechtstelling van Saddam Hussein in Europa gemengde gevoelens opgeroepen? Omdat de wijze waarop met hem is afgerekend te zeer was bepaald door politieke opportuniteit. Het proces tegen hem was te gehaast en te beperkt om als demonstratie van recht te kunnen dienen. Als gevolg hiervan heeft hij niet te zwaar, maar juist te licht moeten boeten.

    • Elsbeth Etty