De stelling van Jan Siebelink: we maken de herkerstening van Nederland mee

Volgens allerlei rapporten zijn de Nederlanders redelijk gelukkig. Maar er is één element dat ontbreekt: de factor van het transcendente, zegt Jan Siebelink tegen Roel Janssen.

(Jan Siebelink is auteur van ‘Knielen op een bed violen’. Sinds het boek in 2005 uitkwam zijn er meer dan 400.000 exemplaren van verkocht. Verfilming van het boek door Paul Verhoeven is in voorbereiding. Foto’s Evelyne Jacq) Europa, Nederland, Rosendael, 18-12-2006 Jan Siebelink, schrijver van oa. 'knielen op een bed violen' Foto: Evelyne Jacq
(Jan Siebelink is auteur van ‘Knielen op een bed violen’. Sinds het boek in 2005 uitkwam zijn er meer dan 400.000 exemplaren van verkocht. Verfilming van het boek door Paul Verhoeven is in voorbereiding. Foto’s Evelyne Jacq) Europa, Nederland, Rosendael, 18-12-2006 Jan Siebelink, schrijver van oa. 'knielen op een bed violen' Foto: Evelyne Jacq Jacq, Evelyne

Hoe verklaart u het ongelooflijke succes van ‘Knielen op een bed violen’? Is Nederland anno 2006 rijp voor een roman over calvinisme?

„In het boek staat God centraal. Het gaat over wat er gebeurt met ons na dit leven op aarde. De hoofdpersoon van het boek heeft alle mooie dingen van het aardse bestaan losgelaten. En als er niets voor terugkomt, is het leven vergeefs geweest. Of word je opgevangen door God? In het proces van secularisatie zijn we het hiernamaals kwijtgeraakt.”

Nederland beschouwt zich als een geseculariseerd land en plotseling staan boeken over het christendom en de bijbel aan de top van de bestsellerslijst.

„Met de massale secularisatie is er voor veel mensen iets verloren gegaan. Geborgenheid, het ‘eigene’ van ons land. Er is behoefte aan meer vastigheid. Men is niet gelukkig met de eindigheid van het bestaan. Mensen hebben ook genoeg van de verplatting van de televisie en het materialisme van alleen maar consumeren. Er waait een schrale wind, we leven in een onttoverde wereld.”

Hoort u dat als u spreekbeurten over uw boek houdt?

„Mijn lezers zijn blij dat ik religie serieus neem. De onwaarschijnlijke ernst waarmee de hoofdpersoon door de woestenij gaat om Gods wet te vervullen, maak ik niet belachelijk. Ik vind religie ook niet belachelijk, maar dat is godsdienst wel lange tijd geweest in ons land. Onze intellectuelen bestaan het om te zeggen ‘wie gelooft is een arme van geest en moet zich diep schamen’.”

En dat is niet het geval?

„Nee, want veel mensen willen op een ouderwetse manier geloven dat er een God is die hen ziet en bij wie ze hun angsten en zorgen kwijt kunnen. Dat is niet de God van de traditionele kerkgang, hoewel er aan de uiteinden van het religieuze spectrum steeds meer kerken uit de grond schieten. Ik woon in Ede en naast de A12 worden bedrijventerreinen opgekocht door nieuwe kerkgemeenschappen. Ze bouwen ruimtes met wel 3.000 plaatsen en die komen gewoon vol.

Laatst heb ik voor evangelische jongeren voorgelezen. Je weet niet wat je meemaakt. Zo’n zaal in Hoevelaken stroomt vol met 16-, 17-, 18-jarigen. Het was emotionerend. Dan komt er zo’n hartstikke leuke meid in een lange rok naar me toe en zegt: ‘Het is een mooi boek en u heeft geweldig gesproken. Maar ik hoop dat u ook echt Jezus zult leren kennen. Want dan wordt u helemaal gelukkig.’

Ik was verbaasd. Dit zijn mensen die goed met hun toekomst bezig zijn. Ze werken hard, ze studeren, ze proberen alles te begrijpen. Maar ze zijn wel allemaal in Jezus. En ze zijn dol op gitaarmuziek. Daar heb ik nou weer niet zo veel mee.”

Geert Mak publiceerde in 1996 ‘Hoe God verdween uit Jorwerd’. Dat boek werd bejubeld en was een bestseller. Het signaleerde: we zijn definitief van God los. En nu? Is God weer terug in Nederland?

„Tien jaar geleden had ik mijn boek niet kunnen schrijven. Het is ondenkbaar dat toen een boek opende met een vers van psalm 119 in de oude vertaling. Men zou hebben gezegd: ‘we zijn toch in het postreligieuze tijdperk?’ Dat blijkt dus niet zo te zijn.”

Wat is er in Nederland gebeurd dat we in tien jaar van ‘Hoe God verdween uit Jorwerd’ zijn opgeschoven naar ‘Knielen op een bed violen?’

„Het is heimwee naar de tijd waarin de dingen overzichtelijk waren. Men kan niet meer onverstoorbaar leven met alle welvaart. Men wil het leven meer inhoud geven. Ik denk dat we de leegte niet aankunnen. Toen God uit Jorwerd verdween, was de afwending van kerk en religie evident. We zouden naar een andere tijd gaan, we zouden het zonder God doen.”

Met Nederland als gidsland.

„Nederland liep voorop met de secularisatie in Europa. En nu gaan we misschien… Wie weet is dit het begin van een herkerstening van Europa.”

Maar dat willen we toch helemaal niet!

„Het gaat er om wat er woordloos gedacht wordt. Ik voel zelf de onmacht, misschien is het onmogelijk dat we er de vinger achter krijgen. Misschien kun je het ook niet verklaren.”

Het perspectief van herkerstening van Europa is verbluffend.

„Ja, het is verbluffend. Dat is mooi om te constateren. Het privégeloof is iets van deze tijd. Je bent verantwoording schuldig aan jezelf, aan je eigen leven. Je hebt daar misschien een ander voor nodig die er voor zorgt dat je je voor iets kunt schamen en je gedrag ijkt aan normen. Want we zijn toch een beetje op drift geraakt met het gevoel dat alles kon en alles mocht. Geloof geeft houvast, je kunt er een sterke moraal aan ontlenen. Dan weet je ‘zo is het niet goed’. Dat speelt ook een rol op dit moment.”

Hoe ligt dat in de wereld die u beschrijft?

„Ik dacht een definitief verzonken wereld te beschrijven, de wereld die ik in mijn jeugd had meegemaakt. Iemand heeft gezegd dat het boek gaat over La Hollande profonde. Zeg maar: de diepe provincie. Het haalt naar voren wat ons onderscheidt van andere volkeren. En daar hoort ook bij dat men bezorgd is over de problemen met de islam.”

Willen mensen terug naar christelijke wortels wegens hun angst voor de islam?

„De kerkklokken luiden niet meer, maar van de minaretten worden met metalige stem oproepen tot gebed gedaan. Mensen zijn bang dat de islam onze samenlevingen doordrenkt. Laatst zag ik een kaart van Europa in 2050. Een groot deel was groen gekleurd, de kleur van de islam. Hierdoor gaat men het eigene, het christelijke, het calvinistische herwaarderen. Je ziet het ook met de politieke standpunten over Turkije. We zijn het toch allemaal met elkaar eens dat Turkije niet bij de Europese Unie hoort.”

In de jaren negentig zag het er naar uit dat het CDA had afgedaan. En nu is het CDA de grootste partij, verdubbelt de ChristenUnie in zetelaantal en vormen ze mogelijk samen met de PvdA een kabinet.

„Toen het helemaal fout ging onder Brinkman, dacht ik ook dat het CDA zou verdwijnen en dat er twee politieke blokken zouden overblijven: de liberalen en de socialisten. De ChristenUnie is sociaal, links van het midden. Bij de PvdA zitten ook mensen die wat met het christelijk socialisme hebben. Rood, maar ook christelijk. De SP is ook niet antigodsdienstig.”

Je moet er niet aan denken dat immateriële zaken die onder Paars na jaren van maatschappelijke actie eindelijk geregeld zijn – het homohuwelijk, de afschaffing van het bordeelverbod, euthanasie, abortus – teruggedraaid worden met de ChristenUnie in een kabinet?

„Veel mensen hebben daar moeite mee. Er is nu een neiging om dat soort zaken weer ter discussie te stellen en langzaam af te kalven. Maar ik denk niet dat de PvdA zal toestaan dat abortus weer een strijdpunt wordt. Of dat het homohuwelijk wordt afgeschaft.”

Het blijft op z’n zachtst opmerkelijk dat het politieke klimaat zo stevig naar een christelijke grondtoon is omgeslagen.

„In 2001 heb ik ‘De engelen van het duister’ geschreven. Daarin is het geloof bijna helemaal weg. Het boek eindigt met de zin ‘Ik zou willen bidden, maar tot wie?’ Vier jaar later, in 2005, komt ‘Knielen op een bed violen’ uit. Daaraan zie je de omslag.”

De emancipatiegolven die we hebben meegemaakt sinds de jaren zestig, waren een doorslaand succes. Toen is met al die godsdienstige zekerheden gebroken.

„Nu wil men terughalen wat toen werd verbroken. Men wil weer tot een gemeenschap behoren en zoekt een persoonlijk geloof. Misschien met een paar medestanders. Iets wat je zelf bedenkt en wat gericht is op iets buiten jou.”

Hebben we het gehad met het liberalisme en het individualisme?

„Het liberalisme is helemaal niets meer. De liberale partij is verworden tot een clubje zonder enige gedachte. Het bestaat uit een stelletje mensen dat niets meer te zeggen heeft. Zo’n politicus als Rouvoet vult dat gat.”

Vindt u het positief dat hij dat doet?

„Ik ben blij dat de ChristenUnie mee gaat doen, omdat je dan een andere toon krijgt in de politiek. Ik heb totaal niet begrepen waarom Balkenende zijn beleid wilde voortzetten met de liberalen. Misschien moest er hier en daar wat worden rechtgezet, maar dat is nu wel gebeurd. Nu moet het kabinet er voor zorgen dat in een beschaafd land niet meer de drama’s bestaan zoals van de verzorgingstehuizen. In zijn hart moet Balkenende meer willen doen voor de sociaal zwakkeren en gebrokenen, omdat hij ook uit die traditie komt. Er wordt gezegd dat de Nederlanders redelijk gelukkig zijn. Maar er moet nog één element bij, en dat is de factor van het transcendente.”

Toch niet de factor van het zwartste calvinisme. Daar word je niet gelukkig of vrolijk van.

„Nee, dat begrijpen mensen ook wel. Maar er is een hunkering naar iets wat buiten jou is. Zoals de Franse socioloog Regis Debray in zijn boek l’Avenir de la religion zegt: het leven is een gift, maar de mens is uiteindelijk ook iets wat hem boven zichzelf doet uitstijgen. Hij is niet eventjes op aarde en dan is het voorbij. Er moet na het leven nog iets anders zijn.”

Komt die hunkering voort uit het gegeven dat we ouder worden? De rebelse generatie staat voor haar pensionering en beseft: we krijgen gebreken en straks gaan we dood. Kortom: de vergrijzing.

„Om de haverklap krijg je te maken met vrienden om je heen die ziek zijn of doodgaan. Je weet dat het jou ook kan overkomen. Dan hoop je je ergens aan te kunnen vastklampen, dat we niet alleen dit leven hebben en dat het allemaal voorbij is als we doodgaan. Dat geldt ook voor mezelf. Gisteren kreeg ik bericht dat een oude mevrouw was overleden. Er stond een zinnetje uit psalm 56 boven. ‘Ik weet dat God bij me is’. Ik denk dat veel mensen graag zo’n rustig geloof willen hebben waaraan ze zich kunnen overgeven.”

De religieuze mystiek ritualiseert angst en verdriet.

„Ik heb het naïeve gevoel dat ik er niet zo maar ben op deze aarde. Je kunt niet alles doen wat je wilt, je moet verantwoording afleggen. Ik weet het ook niet precies, hoor. De mens zoekt een sacrale realiteit waarin hij zijn angsten kwijt kan en rituele handelingen die hem rust geven. Op zichzelf is men wel gelukkig, maar wat er in de wereld om ons heen gebeurt, is verschrikkelijk. Niemand heeft er vat op. Het optimisme dat we vroeger kenden, komt niet meer terug.”

Het optimisme was er met de val van de Muur in 1989, met de millenniumwisseling in 2000…

„En nu is het weg. De kerk is gemarginaliseerd, maar kweekt wel veel goodwill. Toen de kerken als vrijplaats optraden om asielzoekers op te nemen, vonden de mensen dat prachtig. Ik trouwens ook. Ik merk dat de kerken een grote rol spelen in het leven van eenzame mensen. Wij heb een bejaarde buurvrouw en iemand van de kerk komt elke week langs om een bloemetje te brengen of een praatje te maken. Dus die mevrouw vereenzaamt niet. De kerk is een minderheid, maar in deze wereld is ze een heel belangrijke minderheid en ze heeft een publieke legitimiteit door haar duizenden jaren oude bestaan.”

U heeft heel uiteenlopende factoren genoemd waardoor het godsdienstige gevoel terug is.

„Het is een complex geheel. De afkeer van het liberale marktmodel, de angst voor ouder worden, de bedreiging van de islam, dat zit er allemaal in. En ook de verwaarlozing van het sociale gezicht is belangrijk, dat wordt door veel mensen gevoeld.”

Is het geloof dan de manier om het sociale gezicht terug te halen?

„Christenen zijn de eersten die sociaal horen te denken. Het is een van de taken van christenen om degenen te herbergen die op straat staan, zoals in de Bergrede staat. ‘Wie heb ik dan geherbergd?’, vraagt Jezus. Met dergelijke christelijk-sociale beginselen is dit land in vier eeuwen calvinisme groot geworden.”

Zit het calvinisme dieper in onze wortels dan de generatie die brak met het geloof heeft beseft?

„Ik denk dat wij een heel sociaal volk zijn dat graag wat voor anderen overheeft. Daar zit ook een element in van christelijke naastenliefde. Daarom wil men die harde toon van Balkenende met de VVD per se niet.

Balkenende heeft zijn draai gemaakt. Saulus is Paulus geworden op de weg naar het Torentje.

„Ja, we gaan iets heel anders krijgen in de politiek.”