Dit is een artikel uit het NRC-archief De artikelen in het archief zijn met behulp van geautomatiseerde technieken voorzien van metadata die de inhoud beschrijven. De resultaten van deze technieken zijn niet altijd correct, we werken aan verbetering. Meer informatie.
Bekijk hele krant

Politiek

Meedogenloze heerser sterft zonder straf

Oud-dictator Augusto Pinochet van Chili stierf gisteren op 91-jarige leeftijd.

Hoe een gezagsgetrouwe man de macht overnam en volledig naar zich toetrok.

Pinochet probeert een pistool uit tijdens een bezoek aan een wapenfabriek in de Chileense hoofdstad Santiago in 1994. Onder zijn bewind werden zeker 3.000 mensen vermoord. Foto AP ** FILE ** Gen. Augusto Pinochet, center, checks a pistol during a visit to an arms factory, in Santiago, Chile, on Aug. 14, 1994. Pinochet, the fierce anti-communist dictator who ruled Chile with an iron fist from 1973 to 1990, died Sunday, Dec. 10, 2006 from heart complications, the Santiago Military hospital reported. He was 91. (AP Photo/John Perez)
Pinochet probeert een pistool uit tijdens een bezoek aan een wapenfabriek in de Chileense hoofdstad Santiago in 1994. Onder zijn bewind werden zeker 3.000 mensen vermoord. Foto AP ** FILE ** Gen. Augusto Pinochet, center, checks a pistol during a visit to an arms factory, in Santiago, Chile, on Aug. 14, 1994. Pinochet, the fierce anti-communist dictator who ruled Chile with an iron fist from 1973 to 1990, died Sunday, Dec. 10, 2006 from heart complications, the Santiago Military hospital reported. He was 91. (AP Photo/John Perez) Associated Press

Hij overleefde in 1986 een moordaanslag, waarbij vijf van zijn lijfwachten omkwamen. Hij wist keer op keer berechting voor zijn misdaden te voorkomen of uit te stellen. Maar de taaie overlever Augusto Pinochet, oud-dictator van Chili onder wiens militaire dictatuur zo’n 3.000 mensen werden vermoord en tienduizenden werden gemarteld, heeft dan toch moeten opgeven.

Pinochet overleed gisteren op 91-jarige leeftijd in aanwezigheid van zijn familie in het militaire ziekenhuis in de Chileense hoofdstad Santiago, waar hij lag sinds hij een week eerder een zware hartaanval kreeg.

Buiten Chili werd Pinochet al vanaf het moment dat hij in 1973 de macht greep op grote schaal verafschuwd. In eigen land raakte hij de afgelopen jaren ook vrijwel alle steun kwijt, naarmate meer Chilenen de gewelddadigheid van zijn regime onder ogen wilden zien en er meer aan het licht kwam over het fortuin dat hij heimelijk had vergaard.

Pinochet, zoon van een handelaar in de stad Valparaiso, werd gevormd door het Chileense leger, bolwerk van nationalisme en conservatisme. Als jongetje werd hij wegens slecht gedrag van school gestuurd, waarna hij zich op 15-jarige leeftijd aanmeldde bij de militaire academie. Pas bij zijn derde poging werd hij toegelaten.

In het militaire milieu bleek hij op zijn plaats. Hij gold als gehoorzaam en gedisciplineerd, al was hij geen uitblinker. Pinochet was meer iemand van de tweede rang, een voorzichtige, onopvallende man die het vertrouwen van zijn superieuren nooit beschaamde.

De socialist Salvador Allende, die bij de presidentsverkiezingen van 1970 aan de macht was gekomen, had dan ook geen reden te twijfelen aan zijn loyaliteit. Hij bevorderde hem een aantal keer, eind augustus 1973 zelfs tot opperbevelhebber van het leger. Amper drie weken later, op 11 september 1973, leidde Pinochet een bloedige (door Washington gesteunde) staatsgreep, waarbij Allende om het leven kwam.

Het land verkeerde destijds in een diepe crisis: stakingen legden het land lam, militante groepen van links en rechts bedreigden de openbare orde, het gezag van de staat was aan alle kanten ondergraven.

Aanvankelijk hadden de tegenstanders van Allende, die een eind wilden maken aan diens linkse bewind, in de gezagsgetrouwe Pinochet een obstakel voor hun plannen gezien. Maar de generaal trok de leiding van de opstand naar zich toe - zij het dat hij op de dag van de coup te laat op het afgesproken trefpunt verscheen, want hij wilde voor hij zijn nek uitstak wel eerst zeker weten dat alles volgens plan verliep.

In juni 1974 trok Pinochet alle macht naar zich toe. De voorzichtige militair ontpopte zich als een meedogenloze heerser. Hij was vastbesloten korte metten te maken met alles wat linkse oppositie was of kon worden.

Kritiek werd hard onderdrukt, 130.000 mensen werden opgepakt, tienduizenden werden gemarteld, duizenden verdwenen en bleken later te zijn omgebracht. Zo’n 200.000 Chilenen ontvluchtten de repressie en gingen in ballingschap.

Maar het economisch beleid van Pinochet, dat draaide om herinvoering van de vrije markt, begon na een paar jaar vruchten af te werpen. De middenklasse waardeerde hem, omdat hij het land had behoed voor chaos en communisme. Andere landen in Latijns Amerika kampten met guerrilla-groepen, maar in Chili heerste orde, zij het een genadeloze. Met de rijkdom groeide overigens ook de kloof tussen arm en rijk.

Toen in de Verenigde Staten Jimmy Carter aan de macht was gekomen begon Washington aan te dringen op terugkeer van de democratie in Chili. De verhoudingen bekoelden verder toen de Chileense oud-minister van Buitenlandse Zaken (en vriend van Allende) Orlando Letelier in zijn ballingsoord Washington met een autobom werd vermoord.

Pinochet hield vast aan de macht, schreef na een bescheiden politieke liberalisering een referendum uit, en kreeg steun van 75 procent van de kiezers. Pas in 1988 stemde een meerderheid tegen een voortzetting van zijn presidentschap – waarop hij in maart 1990 de macht overdroeg aan de winnaar van democratische presidentsverkiezingen, de christen-democraat Patricio Aylwin.

Maar het tijdperk-Pinochet was daarmee allerminst voorbij. Hij had zich van allerlei privileges verzekerd, onder meer van de macht om hoge officieren, leden van het hooggerechtshof en de veiligheidsraad, en negen senatoren te benoemen. Bovendien bleef de leiding van het leger in zijn handen – een positie die hij pas in 1998 zou opgeven.

In dat jaar begon de neergang echt. Het parlement besloot, acht jaar na het einde van de militaire dictatuur, om de verjaardag van de coup als nationale feestdag te schrappen. En Pinochet werd in oktober in Londen, waar hij verbleef voor een medische behandeling, onder huisarrest geplaatst op grond van een Spaans uitleveringsverzoek voor „massamoord, marteling, internationale terreur en verdwijningen”. De misdaden betroffen volgens de aanklacht 4.000 mensen, onder wie Spanjaarden.

Pinochets veronderstelling dat hij als senator-voor-het-leven immuniteit van rechtsvervolging had, bleek onjuist. De verontwaardiging van zijn oude vriendin Margaret Thatcher haalde niets uit. Toen alle beroepsprocedures waren uitgeput zou Pinochet inderdaad worden uitgezet, maar vanwege zijn ogenschijnlijk slechte gezondheidstoestand besloot de Britse regering hem op het laatste moment – na zestien maanden huisarrest – vrij te laten zodat hij naar Chili terug kon gaan. Op de luchthaven van Santiago werd hij opgewacht door trouwe aanhangers. En door een wonderbaarlijke genezing kon hij opeens uit zijn rolstoel opstaan.

De oude vos mocht dan ontkomen zijn aan vervolging in Spanje, met zijn rust was het gedaan. In eigen land kwam nu een reeks serieuze procedures op gang om Pinochet voor de rechter te brengen. Eindelijk werd grondig onderzoek gedaan naar de schendingen van de mensenrechten onder zijn bewind. In 2004 begon een onderzoek naar de onthulling van de Amerikaanse Senaat dat een bank in Washington Pinochet had geholpen bij het verduisteren van een bedrag van 4 à 8 miljoen dollar.

Steeds lukte het Pinochet onder berechting uit te komen, steeds kwamen de aanklagers terug met nieuwe aanklachten en werd hij weer onder huisarrest geplaatst. Eind vorige maand, op zijn 91ste verjaardag, gaf hij een verklaring uit dat hij „politieke verantwoordelijkheid” nam voor wat er tijdens zijn bewind is gebeurd. Het was alleen zijn bedoeling geweest de desintegratie van Chili te voorkomen, aldus de generaal.

Het tijdperk-Pinochet is voorbij. De dictator is dood. En Michelle Bachelet, die zelf met haar moeder ook opgesloten is geweest en gemarteld werd in een van Pinochets martelcentra, is nu president van het land.