Alleen maar mooi en vooral niet informatief

4 Elements

Regie: Jiska Rickels. In: 13 bioscopen.

Op de prachtige, dus door Brat Ljatifi ontworpen poster van 4 Elements staat een citaat van de Griekse filosoof Empedokles. ‘There is no growth or death/ only mixture and change of / four everlasting elements/ the fundaments of all.’ Ook de film van Jiska Rickels, die vorige week het IDFA opende en daar meedingt naar de Joris Ivens Award, begint ermee. Het is een even pretentieus als nietszeggend citaat, en ook een beetje schools.

4 Elements toont de strijd van mannen in uithoeken van de aarde tegen de elementen, waarvan de meeste mensen misschien vergeten zijn dat het er vier zijn: lucht, aarde, water en vuur. De strijders zijn brandweermannen in Siberië, vissers op koningskrabben in de Beringzee, kompels in een Duitse kolenmijn en astronauten die zich op een lancering voorbereiden in Kazachstan.

Dat levert mooie beelden op. Van brandende bomen, van hoge golven, van donkere gangen. Rickels is ontegenzeggelijk een brutaal, ambitieus talent. Maar al die met pijn en moeite verzamelde schoonheid slaat in deze vorm dood. Rickels lijkt zich op het standpunt te stellen dat poëzie in een documentaire het hoogste goed is, en de beste documentaire er dus een is die louter poëtische beelden bevat. „Ik heb geen reportage gemaakt’’, zei Rickels vorige week in een interview in NRC Handelsblad. „Voor het deel ‘Water’ hadden we ook gefilmd hoe de krabben aan land worden verwerkt. Dat werd een informatief item over de krabbenvangst, dus dat hebben we er weer weggegooid.” Een reportage! Informatie! Hè jekkes nee.

Vanzelfsprekend mogen de mannen in de film niets zeggen, laat staan dat ze worden geïnterviewd. Zoiets zou een talking head opleveren, een van ergste gruwelen voor kunstzinnige documentairemakers. Liever laat Rickels haar beelden van elektronische klanken vergezeld gaan.

Rickels gebruikt haar stoere arbeiders als figuranten in een sprookje, dat eigenlijk niets anders te vertellen heeft dan dat zij en haar cameraman Martijn van Broekhuizen zo mooi kunnen filmen en daarvoor helemaal naar Kazachstan zijn geweest.

Soms zijn de beelden echt, heus van een grote schoonheid, waarbij opvalt dat de makers zelfs voor de grootste clichés niet terugschrikken. De golvende zee door een patrijspoortje, een raket die aan de bovenkant bijna uit beeld verdwijnt, ze gebruiken ze schitterend en zonder schaamte, daarbij ook nog eens de klassieke wetten voor compositie uitmuntend benuttend.

Af en toe zitten er beelden bij die verrassen, bijvoorbeeld van de mijnwerkers die na gedane arbeid naakt een sigaretje roken of elkaar schoon schrobben onder de douche.

Heel soms zijn Van Broekhuizens beelden van zo’n superieure oppervlakkigheid dat je in Siberië of Alaska waant of zelfs dat niet, er is alleen maar ritme en kleur. Die opnames hadden beter gewerkt zonder dat wezenloze gedoe over de vier elementen. Zo gladgestreken is 4 Elements een film waar je je geen buil aan kunt vallen. Een heel mooie film.

Bianca Stigter