Geliefd, gehaat en heel ambitieus

Rita Verdonk heeft in de VVD een grote schare fans en vele vijanden. Nu blijkt dat ze meer voorkeursstemmen heeft gekregen dan partijleider Mark Rutte, toont ze weer leiderschapsambities.

Gekleed in een opvallende zwarte jurk stapte Rita Verdonk gistermiddag het café Plein XIX binnen. In een klaar staande microfoon sprak ze op luide toon korte zinnen. „De kiezer heeft gesproken!” „Die 620.000 kiezers hebben gezegd: wij willen die koers-Verdonk, wij kiezen dáárvoor! En ik wil me dus ook hárd maken voor die koers-Verdonk.”

De setting, de ietwat schmierende Verdonk, de gekozen woorden – het deed denken aan de eerste keer dat Rita Verdonk duidelijk maakte dat ze uit is op het leiderschap van de VVD. Op de BouwRAI, tussen ondernemers, zei ze begin april dat ze lijsttrekker voor de VVD wilde worden. „Voor alle duidelijkheid, ik doe het.”

Ook in april had ze vlak voor haar optreden een rookgordijntje opgetrokken, toen door te zeggen dat ze niet beschikbaar was. Eergisteren, nadat bekend was geworden dat ze bij de Tweede-Kamerverkiezingen meer voorkeurstemmen dan lijsttrekker Mark Rutte had gehaald, zei ze alleen maar dat ze dat „fantastisch” vond. Maar het leiderschap, zei ze, stond niet ter discussie.

Rita Verdonk (51), demissionair minister voor Vreemdelingenzaken en Integratie en oud-gevangenisdirecteur, heeft sinds april continu het nieuws gedomineerd. Ze voerde een harde campagne om het lijsttrekkerschap, die ze uiteindelijk verloor van Mark Rutte. Ze verklaarde, nog tijdens die campagne, het Nederlanderschap van partijgenoot Ayaan Hirsi Ali ongeldig, wat uiteindelijk tot de val van het kabinet-Balkenende II leidde.

En ze bepaalde als nummer twee van de kandidatenlijst van de VVD haar eigen koers. Gesteund door haar adviseur Ed Sinke, oud-voorzitter van de afdeling Amsterdam, ging ze op campagne onder het motto ‘Stem Rita’. Een door een fan aan haar geschonken campagnetruck werd in dankbaarheid aanvaard. De partij had bedacht dat ze vooral campagne zou voeren op het thema ‘onderwijs’, maar tijdens bijeenkomsten bleek al snel dat ze daar niet altijd een boodschap aan had. Tijdens een debat met Haagse ondernemers praatte ze vorige maand bijvoorbeeld over haar favoriete onderwerpen: de instroom van Poolse werknemers, haar zorgen over de uitbreiding van de Europese Unie en hoofddoeken.

Haar harde uitspraken en haar soms anti-Haags overkomende presentatie hebben haar in de VVD populair én omstreden gemaakt. Ze heeft een grote schare fans en een grote groep vijanden. In mei bleek dat de partijleden nog een lichte voorkeur voor Mark Rutte hadden. Zelf ziet Verdonk dat anders. De meeste leden zijn voor haar, zegt ze. De vijanden, zo zei ze gisteren zelf, zitten alleen in de partijtop. Er zijn „veertig bobo’s” die haar niet moeten, de leden juist wél. Bovendien is gebleken dat zij geliefd is onder niet-leden. Alleen Rita Verdonk, zei ze gisteren zelf, „kan van de VVD weer een echte vólkspartij maken”.

In de vertrekkende fractie had Verdonk nog een kleine aanhang. De deze week aantredende fractie koos unaniem voor Rutte als partijleider. Inclusief Verdonk zelf dus. Populair bij de partijtop – het bestuur, demissionaire bewindslieden Zalm en Hoogervorst, en oud-Kamerleden als Van Aartsen en Bibi de Vries – zal zij niet snel worden, al heeft Verdonk de laatste maanden geprobeerd dat te veranderen. Zij is onder meer vaak gaan eten met kandidaat-Kamerleden.

Bovendien heerst er onzekerheid in de fractie. De komende tijd zal Rutte mensen moeten teleurstellen, want de taken moeten verdeeld worden. Voor de prestigieuze portefeuilles Justitie en Buitenlandse Zaken is ongeveer de halve fractie in de race. De Kamerleden kozen gisteren opnieuw voor Rutte, maar de stemming kan zo omslaan.